Αν βρεθείτε στην Χίο για τον όποιο λόγο και την όποια εποχή μην ξεχάσετε να επισκεφθείτε “Το Μουσείο Μαστίχας Χίου” που βρίσκεται στα Μαστιχοχώρια στη Νότια Χίο-Δείτε με τον φακό του agrinioreport.com όλη την διαδικασία καλλιέργειας και συγκομιδής της μαστίχας . . . αυτού του τόσου ακριβού δακρύου που κάποιοι το αποκαλούν “το ακριβότερο δάκρυ δέντρου”.

Αυτό κάναμε και εμείς από τις πρώτες μέρες που βρεθήκαμε στο νησί, επισκεφθήκαμε το νεοσύστατο αυτό μουσείο αλλά και όλη την περιοχή μιας και δοκιμάστηκε ιδιαίτερα τέλος Ιουλίου του 2016 από την πύρινη λέλλαπα. Νότια Χίος λοιπόν, λίγο πριν το Πυργί και τα Μεστά, μεσαιωνικά χωριά τα λεγόμενα μαστιχοχώρια μιας και η κύρια ασχολία των κατοίκων και ο τρόπος για την επιβίωση ήταν η μαστίχα.

Τι είναι όμως το μαστιχόδεντρο και πως καλλιεργείται; Το μαστιχόδεντρο είναι το γνωστό μας Σχίνο ή Σχίνος, αυτός ο ωραίος, αειθαλής θάμνος, που μπορεί να φθάσει σε ύψος τα 3 μέτρα και σε πλάτος ακόμη περισσότερο και να ζήσει εκατοντάδες χρόνια. Γι’ αυτό και οι Αγγλοσάξονες ονομάζουν το Σχίνο Mastic tree.

Ειδικά στη Χίο καλλιεργείται η ποικιλία Χία (var. chia) που κάνει μεγαλύτερα φύλλα, αλλά σε πιο περιορισμένη κλίμακα καλλιεργείται και η τυπική, άγρια μορφή.

Πρόκειται για έναν αειθαλή θάμνο με φύλλα πτερωτά που τον βρίσκουμε σε πολλά μέρη της χώρας μας και της Ανατολικής Μεσογείου. Αναπτύσσεται σε περιοχές όπου τον χειμώνα η θερμοκρασία σπάνια πέφτει κάτω από 0° C ή όπως λέμε στη ζώνη Oleo-ceratonion, δηλαδή στα ίδια μέρη που ευδοκιμεί η ελιά και η χαρουπιά.

Ειδικά στη Χίο, το Σχίνο το κλαδεύουν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να πάρει το σχήμα μικρού δένδρου, με χονδρό κορμό και χονδρούς κύριους βραχίονες. Αυτό είναι λοιπόν το μαστιχόδεντρο.

Κάτω από τα μαστιχόδεντρα, το έδαφος καθαρίζεται από πέτρες και χόρτα και στρώνεται μ’ ένα ειδικό άσπρο χώμα. Όταν έλθει το καλοκαίρι οι καλλιεργητές, κάνουν εγκοπές στον κορμό και στα χοντρά κλαδιά, από όπου στάζει στο έδαφος η ρητίνη του δένδρου. Πέφτοντας κάτω η ρητίνη αυτή πήζει και σκληραίνει κι έτσι γίνεται η μαστίχα.

Φαίνεται ότι κάποιο ρόλο παίζει εκτός από το κλίμα και το έδαφος, προκειμένου να πάρουμε μαστίχα πρώτης ποιότητας και ότι τα μαστιχόδεντρα της νότιας Χίου διαθέτουν αυτό το εδαφικό πλεονέκτημα. Στην περίπτωση που περάσει η φωτιά μέσα από ένα μαστιχοπερίβολο υπάρχουν δύο πιθανότητες: α) να καψαλισθεί μόνο το φύλλωμα, οπότε το φθινόπωρο θα βγουν νέοι βλαστοί και φύλλα και η ζημιά θα είναι μικρή και β) να καούν τα χοντρά κλαδιά και ο κορμός, οπότε σε τέτοια περίπτωση κόβεται το δεντράκι και θα πετάξει νέους βλαστούς το φθινόπωρο από τη ρίζα του, η οποία δεν καταστρέφεται με τη φωτιά. Στη δεύτερη περίπτωση θα χρειασθούν τουλάχιστον πέντε χρόνια ώσπου να ξαναγίνει το δεντράκι και ν’ αρχίσει να αποδίδει μαστίχα.

Το γεγονός πάντως είναι ένα: αν και το Σχίνο, δηλαδή το Μαστιχόδεντρο, αυτοφύεται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας και της Μεσογείου, μόνο στη Χίο βγάζουν από αυτό μαστίχα. Είναι άραγε το έδαφος και το κλίμα που οδηγούν σ’ αυτό το αποτέλεσμα; Ή μήπως οι Χιώτες υπήρξαν οι μόνοι που σκέφθηκαν αυτόν τον τρόπο καλλιέργειας και εκμετάλλευσης του Σχίνου;

Αν τώρα λάβουμε υπόψη μας πως ο χρόνος που απαιτείται για να διαμορφώσει κάποιος τα σχίνα σε δεντράκια και για να αρχίσει να παίρνει από αυτά τη μαστίχα είναι πολύ μεγάλος (τουλάχιστον μια δεκαετία), αυτός ίσως είναι ο λόγος που έχει αποτρέψει την καλλιέργεια του μαστιχόδεντρου σε άλλα μέρη της Μεσογείου.

Το Μουσείο Μαστίχας Χίου άνοιξε για το κοινό το 2016. Στεγάζεται σε κτήριο που δημιουργήθηκε για τους σκοπούς του μουσείου, σε οικόπεδο που παραχωρήθηκε από την Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου. Λειτουργεί υπό την ευθύνη του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς για τα επόμενα πενήντα χρόνια από την ίδρυσή του. Η δημιουργία του Μουσείου χρηματοδοτήθηκε από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα, Επιχειρηματικότητα και Καινοτομία» και χρηματοδοτήθηκε από το ΕΣΠΑ 2007-2013 (συγχρηματοδότηση ΕΤΠΑ), το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα και Καινοτομία 2014-2020» και την Τράπεζα Πειραιώς.

Το Μουσείο βρίσκεται στα Μαστιχοχώρια της Νότιας Χίου, στο μοναδικό σημείο του κόσμου όπου καλλιεργείται ο σκίνος και παράγεται η ρητίνη μαστίχα. Η παραδοσιακή μαστιχοκαλλιέργεια είναι ζωντανή και σήμερα και αποτελεί στοιχείο της ταυτότητας των κατοίκων, αλλά και της ιστορίας του τόπου.

Το 2007 το ΠΙΟΠ εκπόνησε ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τη μαστίχα, που ολοκληρώθηκε με τη διοργάνωση ενός σημαντικού επιστημονικού τριημέρου εργασίας για τη μαστίχα, στη Χίο, το 2008. Το 2009 εγκρίθηκε η μουσειολογική και μουσειογραφική μελέτη του Μουσείου Μαστίχας Χίου και υπεγράφη μνημόνιο συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Τουρισμού, της Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου και του ΠΙΟΠ με σκοπό τη δημιουργία του μουσείου.

Το 2011 το έργο «Μουσείο Μαστίχας Χίου» εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα». Για την υλοποίηση του έργου, αλλά και για τη λειτουργία του μουσείου, υπεγράφη προγραμματική σύμβαση μεταξύ της Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου, του Δήμου Χίου, του Υπουργείου Πολιτισμού και του ΠΙΟΠ.

Το κτήριο ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 2012. Το Μουσείο εγκαινιάστηκε το 2016.

Στις 27 Νοεμβρίου 2014, στην έδρα της UNESCO στο Παρίσι, η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Προστασία της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO ενέγραψε την τεχνογνωσία της μαστιχοκαλλιέργειας στη Χίο στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας από την UNESCO.

Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά ονομάζεται το σύνολο των πρακτικών, γνώσεων, τεχνικών και εκφράσεων, εργαλείων, αντικειμένων, χειροτεχνημάτων, αλλά και των χώρων που συνδέονται με αυτό. Οι κοινότητες, οι ομάδες και τα άτομα αναγνωρίζουν αυτό το σύνολο ως τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς τους. Εντοπίζεται κυρίως στις προφορικές παραδόσεις και εκφράσεις, στις επιτελεστικές τέχνες, στις κοινωνικές πρακτικές, τις τελετουργίες και τις εορταστικές εκδηλώσεις, στις γνώσεις και πρακτικές που αφορούν τη φύση και το σύμπαν και στην τεχνογνωσία που συνδέεται με την παραδοσιακή χειροτεχνία.

Η απόφαση 9 COM 10.18 αποτυπώνει την επιχειρηματολογία με την οποία η Επιτροπή κρίνει ότι το στοιχείο πληροί τα πέντε κριτήρια:

1. Η τεχνογνωσία που συνδέεται με την καλλιέργεια και τη συλλογή της μαστίχας μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά. Αποτελεί βασικό στοιχείο της ζωής της υπαίθρου για τους κατοίκους της Χίου, ένα στοιχείο που ενισχύει την κοινωνική συνοχή και την αλληλεγγύη.
2. Η εγγραφή του στοιχείου στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο θα μπορούσε να συνεισφέρει στο να γίνει ορατή η άυλη πολιτιστική κληρονομιά που συνδέεται με γνώσεις γύρω από το περιβάλλον σχετικά με τη χρήση των φυσικών πόρων και τη σημασία τους για την αειφόρο ανάπτυξη.
3. Παρατηρείται η επεξεργασία ποικίλων μέτρων διαφύλαξης, σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η επιστημονική έρευνα και η διερεύνηση μέσων για τουριστική ανάπτυξη, που στοχεύουν στην οικονομική βιωσιμότητα της τεχνογνωσίας της καλλιέργειας της μαστίχας μέσω της ενεργού εμπλοκής των φορέων του στοιχείου και της δέσμευσης φορέων του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα.
4. Ο φάκελος υποψηφιότητας υποβλήθηκε με τη συμμετοχή αντιπροσωπευτικών ενώσεων, συνεταιρισμών, καθώς και μαστιχοκαλλιεργητών, οι οποίοι έδωσαν την ελεύθερη πρότερη σύμφωνη γνώμη τους.
5. Με τη συμμετοχή της κοινότητας που σχετίζεται με το στοιχείο, αυτό εισήχθη στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ο οποίος διατηρείται από τη Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού.

Θα θέλαμε από καρδιάς να ευχαριστήσουμε την Δ/ση του Μουσείου για την άψογη εξυπηρέτησή μας κατά την διάρκεια της επίσκεψής μας στο χώρο του και την ουσιαστική ξενάγηση. Ένα υπέροχο ταξίδι στο χθες που μας οδήγησε ομαλά στο σήμερα και θα διαγράψει υπέροχο μέλλον με αξίες, μυρωδιές, γεύσεις και φυσικά παράδοση!!! Ένα μουσείο που ήταν επιτακτική ανάγκη να γίνει στο νησί της Χίου όπως και σε άλλα σημεία της Χώρας μας. Η κληρονομιά μας είναι το μέλλον μας!!!

Να σας ενημερώσουμε επίσης πως δεν είναι δυνατή η αναπαραγωγή μεμονωμένου υλικού όπως φωτό ή βίντεο για προσωπική χρήση μιας και υπάρχει έγγραφη δέσμευση του agrinioreport.com προς το Μουσείο για συγκεκριμένη χρήση του υλικού.

Βίντεο-Φωτό-Ρεπορτάζ: Δήμητρα Νταγιάντα

Με πληροφορίες από: piop.gr / ofoese.com-dasarxeio.com