«…Ἡ ἑσπερινή ὁμιλία μου τήν πέμπτην ἡμέραν τῆς Ἰνδίκτου, τοῦ Νέου

Ἐκκλησιαστικοῦ Ἔτους, εὔχομαι ὅπως ἀποτελέσῃ ἀφετηρίαν δι’ ἐγρήγορσιν

καί διαρκῆ νῆψιν. Ὡς γνωστόν, ἡ ἱστορία κάμνει κύκλους· τά δέ σημεῖα τῶν

καιρῶν μαρτυροῦν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς Ἀποκαλυπτικούς χρόνους…»

 Γέρων Μάξιμος Ιβηρίτης

Το Σάββατο που μας πέρασε, 5 Σεπτεμβρίου2026, είχαμε την τιμή να παρακολουθήσουμε την Επετειακή Εκδήλωση για τα 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο της Φρουράς των Ελευθέρων Πολιορκημένων που συνδιοργάνωσαν, η Ενωμένη Ρωμιοσύνη και ο Σύνδεσμος Αιτωλοακαρνάνων ‘ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ’ με κεντρικό ομιλητή τον Αγιορείτη Οσιολογιώτατο Μοναχό Γέρωντα Μάξιμο Ιβηρίτη και με θέμα: «Το Μαρτυρικόν Μεσολόγγιον: ‘Έλληνες και Φιλέλληνες’». Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στο Τρικούπειο Πολιτιστικό Κέντρο της Ιερής Πόλης του Μεσολογγίου και τελούσε υπό την αιγίδα της Ι. Μ. Αιτωλίας και Ακαρνανίας.

Την εκδήλωση παρακολούθησαν πλήθος κόσμου που ήρθαν από πολλά μέρη της Αιτωλοακαρνανίας, από την Πάτρα, τα Γιάννενα, την Πρέβεζα, να δουν από κοντά, να λάβουν την ευλογία του και να ακούσουν έναν λογιότατο και πολυγραφότατο Μοναχό του Αγίου Όρους, έναν σύγχρονο Ιεραπόστολο,   τον Γέροντα Μάξιμο Ιβηρίτη.

Παραβρέθηκαν επίσης εκπρόσωποι, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α’ και Β’ βαθμού, της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αιτωλίας, η Πρόεδρος του Εργαστηρίου ‘Παναγία Ελεούσα’, η Πρόεδρος της Βυρωνικής Εταιρείας Ι.Π. Μεσολογγίου, Πρόεδροι Φορέων και Συλλόγων, Διευθυντές Σχολείων, εκπαιδευτικοί, μέλη και φίλοι της Ενωμένης Ρωμιοσύνης και του Συνδέσμου Αιτωλοακαρνάνων ‘ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ’.

Η εκδήλωση άρχισε με χαιρετισμό του εκπροσώπου της Ενωμένης Ρωμιοσύνης και σύντομο ιστορικό με CD της Ένωσης, ακολούθησε χαιρετισμός του Προέδρου του Συνδέσμου Αιτωλοακαρνάνων ‘ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ’ (την παραθέτουμε στο τέλος). Στο βήμα κλήθηκε  ο Γέροντας Μάξιμος που ανέπτυξε το θέμα του με πλήθος ντοκουμέντα (την παραθέτουμε στο τέλος), από μέλος της χορωδίας ‘Φιλοκαλλιτεχνία’ Μεσολογγίου απαγγέλθηκε το ποίημα, με τίτλο «Εξοδίτες», από ποιητική συλλογή Μεσολογγίτη ποιητή.

Ακολούθησε η ανταλλαγή αναμνηστικών και η ανάγνωση από μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Συνδέσμου, της υπ’ αριθ’ 16ης Πράξης με θέμα: «Τιμητική Διάκριση – ανακήρυξη σε ΕΠΙΤΙΜΟ ΜΕΛΟΣ του Συνδέσμου μας τον Οσιολογιώτατο Μοναχό Γέροντα Μάξιμο Ιβηρίτη» Η πράξη αυτή του Συνδέσμου τυπωμένη σε πάπυρο και σε κορνίζα παραδόθηκε στο Αγιορείτη Γέροντα Μάξιμο από τον Πρόεδρο του Συνδέσμου κ. Χρήστο Σιάσο. Ήταν μια πράξη εκ μέρους του Διοικητικού Συμβουλίου του Συνδέσμου για την πολυετή παρουσία του ως Μοναχού στην Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους, ως επίσης για το Ορθόδοξο φρόνημα και τη συμμετοχή του στην Επετειακή Εκδήλωση για τα 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο της Φρουράς των Ελευθέρων Πολιορκημένων.

Χρήστος Γερ. Σιάσος

Χαιρετισμός του Προέδρου του Συνδέσμου Αιτωλοακαρνάνων ‘ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ’, Χρήστου Σιάσου.

Σεβαστέ μας Γέροντα, Σεβαστό Ιερατείο, Κυρίες και Κύριοι…

Ήταν μεγάλη η προσπάθεια για την ολοκλήρωση αυτής της μοναδικής επετειακής εκδήλωσης για τα 200 χρόνια από την Ηρωική Έξοδο των Ελεύθερων Πολιορκημένων της Ιερής Πόλης του Μεσολογγίου. Είναι ένα ευλαβικό προσκύνημα και παράλληλα ένα μικρό «εκχύλισμα» Σεβασμού και Αγάπης, στους αθάνατους νεκρούς, 200 χρόνια μετά, 1826 – 2026.

Νιώθω μεγάλη συγκίνηση και παράλληλα χαρά γιατί η συνδιοργάνωση αυτή, της Ενωμένης Ρωμιοσύνης και του Συνδέσμου Αιτωλοακαρνάνων «Όσιος Ευγένιος ο Αιτωλός» έφερε κοντά μας, από το «σπίτι» της Παναγίας μας το Άγιο Όρος, τον Οσιολογιώτατο Μοναχό Γέροντα Μάξιμο Ιβηρίτη, πρώην Πρωτοεπιστάτη του Αγίου Όρους, από την Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Ιβήρων. Η ευλογία είναι μεγάλη αλλά και η χαρά μας καθώς, έχουμε ανάμεσά μας έναν λογιότατο και πολυγραφότατο Μοναχό του Αγίου Όρους, έναν σύγχρονο Ιεραπόστολο, έναν λαοσέβαστο Ιεροκήρυκα του Ευαγγελίου της Αγάπης, με αδούλωτο φρόνημα και που, δεν στοχεύει στην ανθρώπινη δόξα. Ας μείνει σε όλους μας ως ένας οδοδείκτης ζωής, ως ένας δάσκαλος και πατέρας. Σήμερα θα μας αναπτύξει το θέμα με τίτλο: «Το Μαρτυρικόν Μεσολόγγιον: Έλληνες και Φιλέλληνες» και τον ευχαριστούμε γι’ αυτό.

10 Απριλίου 1826, Σάββατο Λαζάρου ξημερώνοντας Κυριακή των Βαΐων.

Διπλή γιορτή, Θρησκευτική και Δεσποτική γιατί έχουμε την Είσοδο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού στην πόλη της Ιερουσαλήμ και Εθνική, γιατί τιμούμε την Ηρωική Έξοδο των προγόνων μας Μεσολογγιτών με επίκεντρο ετούτο εδώ το ένδοξο «Αλωνάκι», την Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου, την πόλη των Αθάνατων Εξοδιτών.

Η Άγια τούτη ημέρα, η Εορτή των Εορτών, η Επέτειος των Επετείων  του Έθνους μας, σαν μια πολύκρουνη πηγή της Δόξας, μας δίνει τα νάματά της και μας αναβαπτίζει στην κολυμπήθρα της Εθνικής υπερηφάνειας.

Ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, ο «ποιητής του φωτός και της αγάπης», με καταγωγή από τη Λακωνία, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, που εξέφρασε με το έργο του το πανανθρώπινο όραμα της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης, μας γράφει: «…Το φως δεν χρειάζεται για να επιδειχτούμε, αλλά να φωτίσουμε και την ανθρωπότητα στις δύσκολες ώρες της. Ολόκληρη η ανθρωπότητα είναι αυτή τη στιγμή, ένα Πολιορκημένο Μεσολόγγι, από τα τρομακτικά όπλα της αλογιστίας. Κι εμείς γνωρίζουμε από Εξόδους. Ξέρουμε να βγούμε απ’ το σκοτάδι…»

Στην μακραίωνη και πολυτάραχη ιστορία του, το Μεσολόγγι πρόσφερε στην Ελλάδα πέντε ποιητές: Κωστή Παλαμά, Γεώργιο Δροσίνη, Αντώνη Τραυλαντώνη, Μιλτιάδη Μαλακάση, Ρήγα Γκόλφη και Μίμη Λυμπεράκη, καθώς και πέντε Πρωθυπουργούς: Χαρίλαο Τρικούπη, Σπυρίδωνα Τρικούπη, Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, Δημήτριο Βάλβη και Ζηνόβιο Βάλβη.

Για την ιστορία, η Θυσία των Μεσολογγιτών ή «Γιορτές Εξόδου», άρχισαν το 1850 από τους συγγενείς των πεσόντων στην Έξοδο της Φρουράς. Τη χρονιά εκείνη, το Σάββατο του Λαζάρου, ο Ανδρέας Παλαμάς, Υμνογράφος και Πρωτοψάλτης στον Ι.Ν. του Αγίου Παντελεήμωνος, θείος του Κωστή Παλαμά, παρουσία πολλών Μεσολογγιτών μίλησε συγκινητικά για τους πεσόντες στην Έξοδο μπροστά στο αρχοντικό του Χρυσόγελου. Στη συνέχεια όλοι μαζί, Κλήρος και λαός, πήγαν στον Κήπο των Ηρώων κρατώντας από ένα κερί στο χέρι και έψαλαν τρισάγιο στο μνήμα των πεσόντων, έτσι τόσο απλά, καθιερώθηκε η μετάβαση στον Κήπο των Ηρώων.

Ο Αναστάσιος Πολυζωΐδης, ο Δικαστής από το Ναύπλιο που αρνήθηκε να υπογράψει τη θανατική καταδίκη του Κολοκοτρώνη, συμμετείχε στην ηρωική Έξοδο της Φρουράς. Σε επίσημη ομιλία του και παρουσία Αγωνιστών που σώθηκαν κατά την Έξοδο, στις 4 Αυγούστου 1825 στο Ναύπλιο, χαρακτήρισε το Μεσολόγγι «Πόλιν Ιεράν», λέγοντας: «Μεσολόγγι! Πόλιν Ιεράν σε ονομάζω, διότι ηξιώθης να έχεις Ιερά κειμήλια εναποτεθειμένα εις τους κόλπους σου, τους μεγαλύτερους άνδρας, όσοι εις την Ιστορίαν της Νεωτέρας Ελλάδος διέπρεψαν…».

Το 1859, ο Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας, Θεόφιλος Βλαχοπαπαδόπουλος μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, καθιέρωσε το μνημόσυνο των πεσόντων την Κυριακή των Βαΐων και την επόμενη χρονιά, 1860, ο φοιτητής τότε Κωστής Παλαμάς εκφωνεί το ποίημά του «Το Μεσολόγγι». Το 1877 ο Δήμαρχος Μεσολογγίου, Γιάννης Γιαννόπουλος, τυπώνει το πρώτο πρόγραμμα των Γιορτών Εξόδου. Το 1884, με Δήμαρχο Μεσολογγίου τον Ηλία Παπαδόπουλο, οι Γιορτές Εξόδου έλαβαν και επίσημο χαρακτήρα. Το 1906, επί Πρωθυπουργίας Γεωργίου Θεοτόκη και με Βασιλικό Διάταγμα, οι Γιορτές Εξόδου, γιορτάζονται ως Εθνική τοπική Γιορτή. Το 1930 καθιερώθηκε η «πομπή» από μαθητές και μαθήτριες με στολές, άρματα και λιβανιστήρια. Αλήθεια, μήπως θα πρέπει και στις ημέρες μας η «πομπή» να είναι με απλές στολές, άρματα της εποχής και λιβανιστήρια;

Στις 22 Απριλίου 1937 ο Βασιλιάς Γεώργιος Β΄ ονομάζει με Βασιλικό Διάταγμα το Μεσολόγγι «Ιερή Πόλη», Νόμος 645/1937 και η επέτειος της Ηρωικής Εξόδου της Φρουράς Ελεύθερων Πολιορκημένων του Μεσολογγίου ορίζεται ημέρα Εθνικού Εορτασμού. Το Μεσολόγγι και η πόλη Άλαμο των ΗΠΑ, είναι οι μοναδικές πόλεις στον κόσμο που φέρουν τον τίτλο «Ιερές» για ιστορικούς και ηρωικούς λόγους!

Στους αγώνες για την λευτεριά συμμετέχουν οπλαρχηγοί, πολεμιστές από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό, Φιλέλληνες από Αμερική, Γαλλία, Αγγλία, Ιταλία, Πολωνία, Σουηδία, Ρωσία, Κύπρο και άλλα Κράτη.

Το ράσο του Κληρικού είναι διπλό σύμβολο, Θρησκεία και Παιδεία – Χριστιανισμός και Ελληνισμός και την ώρα του Κρυφού Σχολειού, ο καλόγερος θέρμαινε στα στήθη του χριστιανού την αποσταμένη ελπίδα του. Μέσα στα Μοναστήρια μας αναπτύχθηκε ό,τι καλύτερο γέννησε η Ρωμιοσύνη στα χρόνια της τουρκοκρατίας, Θρησκεία, Πατρίδα, Οικογένεια, Αγάπη, Σεβασμό.  

Κανένας άλλος λαός, κανένα άλλο Έθνος στο διάβα της ιστορίας του δεν πέρασε τόσες δοκιμασίες και κανένα άλλο Έθνος δεν έχει επιδείξει τόσο τρανή θέληση για να ζήσει. Όσο ενάντια και αν μας τα φέρνει η μοίρα, όσοι ποταμοί αίματος χύθηκαν και αν χρειαστεί να χυθούν, το Μεσολόγγι, η Ελλάδα, θα ζήσει αρκεί να είμαστε ενωμένοι και πιστοί στις Πάτριες αρετές της φυλής μας.

Το Μεσολόγγι δεν ήταν διάβαση, ήταν οχύρωμα ψυχών και η βία ουδέποτε πέρασε από το Μεσολόγγι και το ΟΧΙ της εποχής εκείνης ήταν συνείδηση ευθύνης, συνείδηση Εθνικής συνοχής…

Στον αγώνα του Μεσολογγίου δεν «ρίχτηκαν» στον αγώνα  μόνο κληρικοί, οπλαρχηγοί, πολεμιστές, άνδρες, γυναίκες αλλά και «αμούστακα» παιδιά, αυτά τα παιδιά, τα πεινασμένα, τα δυστυχισμένα, που λίγο πιο πέρα έβλεπαν το άψυχο σώμα του πατέρα, της μάνας, του αδερφού, δεν μπορούμε να τα αγνοήσουμε, γιατί αυτά με τον δικό τους τρόπο έπλεξαν το ηρωικό στοιχείο του αγώνα. «…Μια ομάδα από μικροπαίδια, επηρεασμένα από τη μεγαλόπρεπη τελετή του όρκου του Λόρδου Βύρωνα, πάνω στον τάφο του Μάρκου Μπότσαρη… ορκίστηκαν όλα τους ζωσμένα ψεύτικα σπαθιά στη μέση, να υπερασπίσουν την Πατρίδα, μέχρι θανάτου… κατά τις μάχες γεμίζουν τα τουφέκια των αγωνιστών, μένοντας δίπλα τους, εξουδετερώνουν με επιδεξιότητα και ψυχραιμία, αλλά με άμεσο, πάντα, κίνδυνο της ζωής τους, τις μπόμπες των Αγαρινών… Ήταν το ξακουστό Σώμα των Γελεκτσήδων…» μας γράφει ο αείμνηστος Μεσολογγίτης Κωστάκης Πετρόπουλος.  

Φίλες και Φίλοι,

 Δράττομαι της ευκαιρίας, ως Πρόεδρος του Συνδέσμου «ΟΣΙΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ» να εκφράσω και από αυτό εδώ το βήμα τις ευχαριστίες μου προς τον Γέροντά μας Μάξιμο, που από την πρώτη μας εκδήλωση – Ημερίδα το 2018 στο Αγρίνιο, είναι αρωγός στην πρότασής μας για ονομασία της σήραγγας Κλόκοβα Αντιρρίου σε ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ, που είναι ο προστάτης Άγιος του νομού μας. Ο Άγιος Κοσμάς σε καιρούς δύσκολους, σε χρόνους σκλαβιάς και αιχμαλωσίας του γένους μας, αφύπνισε συνειδήσεις, στήριξε τον Ελληνισμό, πολέμησε τους εχθρούς της Ορθοδοξίας μας, έβαλε τα θεμέλια για την Ελευθερία του τόπου μας, της Πατρίδας μας. Ο Άγιος μας είναι η Κιβωτός Σωτηρίας της Ρωμιοσύνης και της Εθνικής μας ταυτότητας. Από τα χωριά και τις πόλεις του υπόδουλου Ελληνισμού έως το μαρτυρικό του τέλος, ο Άγιος Κοσμάς έγινε φωνή Πίστεως, Παιδείας και Ελπίδας.

Στις φετινές εορταστικές εκδηλώσεις για τον Άγιό μας στο Θέρμο κεντρικός ομιλητής με θέμα: «Το κορυφαίο πνευματικό μέγεθος του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού και η συμβολή του στο πεδίο της Χριστιανικής Διδασκαλίας» ήταν ο φίλος, πρώην Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Προκόπης Παυλόπουλος. Ο κ. Παυλόπουλος  ήταν και είναι ένθερμος υποστηριχτής, από την πρώτη μας επίσκεψη στο γραφείο του το 2018, της πρότασής μας, η Κλόκοβα να λάβει την ονομασία «ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ».

Ο αγαπητός φίλος Κωνσταντίνος Χολέβας, πολιτικός επιστήμονας, σε άρθρο του γράφει: «…Ο Ελληνισμός του Αγίου Κοσμά αντλεί από τον Όμηρο και αναβαπτίζεται στη Χριστιανική διδασκαλία για να διαμορφώσει Παιδεία, Κοινωνία και Ταυτότητα. Ας μιλήσουμε στα παιδιά μας για τη σοφία του Ομήρου και του Αγίου Κοσμά!…»

Μέχρι σήμερα δεν κατέστη δυνατόν να ολοκληρωθεί το αίτημα μας. Ορατές και αόρατες δυνάμεις, ανέκαθεν πολεμούν την Ελληνορθοδοξία μας εμποδίζοντας και για αυτό το αίτημα του Συνδέσμου μας, όμως, ο αδέκαστος κριτής,  που είναι η ιστορία μας, παραμονεύει…

Επίσης, όπως γνωρίζουμε, ο Άγιος Καλλίνικος Επίσκοπος Εδέσσης, από το χωριό Σιταράλωνα – Θέρμου, υπηρέτησε την στρατιωτική Του θητεία την εποχή του συμμοριτοπολέμου στις Δυνάμεις Ορεινών Καταδρομών, δηλαδή στα ΛΟΚ και ως στρατιώτης κήρυττε το λόγο του Θεού εμψυχώνοντας στρατό και λαό. Σε πρόσφατο άρθρο μου γράφω ότι ζητήθηκε από την Πολιτεία και εκκρεμεί ακόμα στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας η απόφαση για να λάβει την ονομασία «Ο Άγιος Προστάτης των Λοκανζτίδων» Ο ίδιος ο Άγιος στην Ποιμαντορική εγκύκλιος  στις 24 Ιουλίου 1967 γράφει:

«Ας μείνωμεν πιστοί εις τα Ιερά και τα Όσια. Ας είμεθα προσηλωμένοι εις την Ορθόδοξον πίστιν, την παραδοθείσαν εις ημάς με αίματα και αγώνας πολλούς και φοβερούς. Η Ορθοδοξία είναι θησαυρός ανεκτίμητος. Ας προσέξωμεν μη χάσωμεν αυτόν. Ας τον παραδώσωμεν εις τας επερχομένας γενεάς…». Αλήθεια, μήπως σήμερα εμείς αδιαφορούμε για την Ορθοδοξία μας;;; και κοιτάζουμε μόνο τα υλικά αγαθά;;; και πως θα καθίσουμε σε μια καρέκλα Εξουσίας;;; και αδιαφορούμε για όλα τα άλλα;;;

Περαίνοντας, περιορίζομαι να σημειώσω ότι, η θυσία των Ελεύθερων Πολιορκημένων  τάραξε το σύμπαν, έκρινε τον Μέγα Αγώνα, έφερε τα Ναυαρίνα και την Ανάσταση του Έθνους, «…Δοξάσασα την Ελλάδα ζώσα, έμελλε να την Αναστήσει και πεσούσα» έγραψε ο Σπυρίδων Τρικούπης. Και ο Δημογέροντας Χρήστος Καψάλης αναφωνεί:

«Αν χάσω Πατρίδα, τι θέλω να ζήσω, ως μόνη Ελπίδα,                                                                                          κρατώ τον δαυλό. Από του τεμένους, το πυρ θα ακοντίσω,                                                                                      προς Δόξαν του Γένους, θυσίαν.     Μνήσθιτί μου Κύριε….»,

Επιτρέψτε μου να πω και τούτο, οι Ηθικές Αρχές δεν διδάσκονται, αντλούνται μέσα από την Οικογένεια, την Εκκλησία, την Πολιτεία. Αν αυτοί οι τρεις πυλώνες ομονοήσουν σε θέματα Αξιών, η κοινωνία μας, οι νέοι μας, σίγουρα θα βρουν ήρεμο λιμάνι στη ζωή τους…

Οφείλω ένα μεγάλο ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου, στον Σεβαστό μας Γέροντα Μάξιμο που μετά χαράς ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά μας και είναι σήμερα εδώ ανάμεσά μας, μεγάλη Ευλογία για όλους μας, για το Ηρωικό Μεσολόγγι, ευχαριστώ  όλους εσάς και τον καθένα ξεχωριστά που με την παρουσία σας λαμπρύνατε την επετειακή αυτή εκδήλωσή μας.

Σας εύχομαι Υγεία, Ειρήνη, Ευημερία και πολύ Δημιουργικότητα.

Να ευχαριστήσω και όλους τους χορηγούς της εκδήλωσής μας και ιδιαίτερα την τηλεόραση Αχελώος TV και τον ΛΥΧΝΟ της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών για την αναμετάδοση αυτής της ιστορικής επετειακής εκδήλωσής μας.  Σας Ευχαριστώ

Ομιλία του Οσιολογιωτάτου Μοναχού Γέροντα Μάξιμου Ιβηρίτη

Μοναχοῦ ΜΑΞΙΜΟΥ Ἰβηρίτου

Τό Μαρτυρικόν Μεσολόγγιον. Ἕλληνες καί Φιλέλληνες!

[Ὁμιλία εἰς τό Τρικούπειον Πολιτιστικόν Κέντρον Μεσολογγίου,

Σάββατον 5 Σεπτ. 2026].

Ἀγαπητοί μοι ἀδελφοί, ἡ Ἐπετειακή αὕτη Ἐκδήλωσις διά τά 200 ἔτη ἀπό τήν Ἡρωϊκήν Ἔξοδον τῆς Φρουρᾶς τῶν «Ἐλευθέρων Πολιορκημένων»,

κατά τήν ποιητικήν διατύπωσιν τοῦ Διονυσίου Σολωμοῦ, πραγματοποιεῖται ὑπό τήν αἰγίδα τῆς οἰκείας Ἱερᾶς Μητροπόλεως Αἰτωλίας & Ἀκαρνανίας μέ τήν ἀρτίαν ὀργάνωσιν τοῦ Πανελληνίου Σωματείου «Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη» καί τοῦ Συνδέσμου Αἰτωλοακαρνάνων «Ὅσιος Εὐγένιος ὁ Αἰτωλός», ὑπό τούς Ἀξιοτίμους Προέδρους κ. Ἀνδρέαν Γκίζαν καί κ. Χρῆστον Σιάσον, ἀντιστοίχως. Πρός τούς ἀνωτέρω ἐπωνύμους φορεῖς καί τούς ἀνωνύμους προσέτι ἀρωγούς, ἐκφράζω ἀπό μέσης καρδίας ἐνθέρμους εὐχαριστίας διά τήν ἐνταῦθα συμβολικήν Ἁγιορειτικήν παρουσίαν μου.

Ἡ ἑσπερινή ὁμιλία μου τήν πέμπτην ἡμέραν τῆς Ἰνδίκτου, τοῦ Νέου

Ἐκκλησιαστικοῦ Ἔτους, εὔχομαι ὅπως ἀποτελέσῃ ἀφετηρίαν δι’ ἐγρήγορσιν καί διαρκῆ νῆψιν. Ὡς γνωστόν, ἡ ἱστορία κάμνει κύκλους· τά δέ σημεῖα τῶν καιρῶν μαρτυροῦν, ὅτι εὑρισκόμεθα εἰς Ἀποκαλυπτικούς χρόνους. Ἄς ἔλθωμεν ὅμως εἰς τό προκείμενον θέμα μας διά τό περιώνυμον Μεσολόγγιον, διά τό ὁποῖον ἐγράφη καί τό ἱστορικόν ποιητικόν καθιστικόν ᾆσμα: «Νά ᾿μουν πουλί νά πέταγα, νά πήγαινα τ’ ἀψήλου ν’ ἀγνάντευα τήν Ῥούμελη, το ἔρμο Μεσολόγγι, πῶς πολεμᾷ μέ τήν Τουρκιά, μέ τέσσερους πασάδες. Πέφτουν κανόνια στήν στεριά καί μπόμπες τοῦ πελάγου».

Τό εὔανδρον καί ἡρωϊκόν Μεσολόγγιον, ἐνώπιον τοῦ ὁποίου ἡ Ἱστορία

θά ὑποκλίνηται εἰς τούς αἰῶνας, κεῖται εἰς τήν περιοχήν τῆς ἀρχαίας Καλυδῶνος, παρά τήν ὁμώνυμον ἀβαθῆ θάλασσαν καί ἀναφέρεται διά πρώτην φοράν τό 1571 κατά τήν «Ναυμαχίαν τῆς Ναυπάκτου», ὅταν οἱ χριστιανικοί στόλοι κατεναυμάχησαν τόν Τουρκικόν ἔξωθεν τῶν Ἐχινάδων καί τάς ἐκβολάς τοῦ Ἀχελώου ποταμοῦ. Ὁ Ἐνετός ἱστοριογράφος Παρούτα ἀναφέρει, ὅτι ἐγγύς τοῦ Μεσολογγίου ὑπῆρχον καί ἰχθυοτροφεῖα, «τά ὁποῖα οἱ Ἕλληνες ὀνομάζουν Μεσολόγγι».

Ὁ οἰκισμός οὗτος ἀνῆκεν εἰς τήν Βενετίαν τό 1700, ὁπότε ὅπως και ἅπασα ἡ Αἰτωλία κατελήφθη ὑπό τῶν Τούρκων. Κατά τήν Ὀρλωφικήν ἐπα-νάστασιν τοῦ 1770 ἐπανεστάτησε καί ἐσχηματίσθη ἐνταῦθα προσωρική κυβέρνησις ὑπό τόν Διδάσκαλον τοῦ Γένους Παναγιώτην Παλαμᾶν καί τούς ἰατροφιλοσόφους Ἀνδρέαν Καλογερᾶν καί Ἀναστάσιον Γουλιμῆν. Συνεκροτήθη τότε σῶμα 300 ἐνόπλων μέ ἐπικεφαλῆς τόν Γρίβαν καί τόν Γουλιμῆν, ἀλλά εἰς τό Ἀγγελόκαστρον ἐδόθη ἄνισος μάχη ἐναντίον 6.000 Τουρκαλβανῶν ὑπό τόν Σουλεϊμάν μπέην, μέ ἀποτέλεσμα νά φονευθοῦν ἅπαντες. Οἱ 300 ἐκεῖνοι ὑπῆρξαν οἱ μακρινοί συνεχισταί τῆς κληρονομίας τῶν ἄλλων 300 εἰς τάς Θερμοπύλας, ὅπως καί οἱ κοντινοί πρόδρομοι τοῦ Ἱεροῦ Λόχου τῶν Ἑλλήνων σπουδαστῶν εἰς τό ἔνδοξον Δραγατσάνιον, ὅπου ἔπεσαν μαχόμενοι μέχρις ἑνός.
Οἱ Τοῦρκοι ἐπέπεσαν κατόπιν ἐναντίον τοῦ Μεσολογγίου, τό ὁποῖον
ἐπυρπόλησαν ὁμοῦ μέ τό περίφημον ναυτικόν του. Τοιουτοτρόπως, μέ την καταστροφήν ταύτην ἤρχισε καί ἡ γενικωτέρα ἱστορία τοῦ Ἐθνικοῦ ὁλοκαυτώματος τοῦ Μεσολογγίου, διά νά ὁλοκληρωθῇ τόν Ἀπρίλιον τοῦ 1826, δεδομένου ὅτι οἱ κάτοικοι αὐτοῦ διαφυγόντες ἐν τῷ μεταξύ εἰς τήν Ἑπτάνησον καί ἐπανακάμψαντες ἀργότερον μέ τήν Συνθήκην τοῦ Κιουτσούκ Καϊναρτζή τό 1774, εἶχον ἀρχίσει τήν ἀνοικοδόμησιν τῆς πόλεως.
Τό Μεσολόγγιον κατά τά ἔτη 1804-1820 εἶχε παραμείνει ὑπό τήν
ἐξουσίαν τοῦ Ἀλῆ πασᾶ τῶν Ἰωαννίνων. Τήν 20ήν Μαΐου 1821 ἐπανεστά-
τησε καί τοῦτο μέ τήν σειράν του, καί σύν τῷ χρόνῳ ἐξειλίχθη εἰς ἕν τῶν μεγαλυτέρων κέντρων τοῦ Ἀγῶνος, εἰς τό ὁποῖον μάλιστα συνέῤῥεον μέ ἰδιαιτέραν προτίμησιν πολλοί Φιλέλληνες. Προστατευόμενον γύρωθεν ὑπό ἀβαθῶν θαλασσίων ὑδάτων, ἔδιδε τήν ἐντύπωσιν ἑνός ἀσφαλοῦς καταφυγίου ἀπό τήν πλευράν τῆς θαλάσσης. Ἡ δρᾶσις ὅμως αὐτοῦ κατά τά ἐπαναστατικά ἔτη συμπυκνοῦται κυρίως εἰς τάς δύο ἱστορικάς πολιορκίας του. Ἡ πρώτη πολιορκία ἔλαβε χώραν ἀπό τόν Ὀκτώβριον μέχρι τόν Δεκέμβριον τοῦ 1822, ὑπό τόν Ὀμέρ Βρυώνην καί τόν Κιουταχήν μέ δύναμιν 20.000 ἀνδρῶν. Ἡ πόλις ὅμως, ἄν καί ἀνοχύρωτος σχεδόν ἀπό ξηρᾶς διεσώθη, χάρις εἰς τόν δραπετεύσαντα αἰχμάλωτον Ἕλληνα Ἰωάννην Γούναρην, κυνηγόν τοῦ Ὀμέρ Βρυώνη, ὅστις ἐφανέρωσε τό σχέδιον ἐπιθέσεως τῶν Ὀθωμανῶν τήν παραμονήν τῶν Χριστουγέννων (24 πρός 25 Δεκεμβρίου 1822) εἰς τόν γραμματέα τοῦ ἡρωϊκοῦ ὑπασπιστοῦ τοῦ Μεσολογγίου καί πρωταγωνιστοῦ τῆς μετέπειτα Ἐξόδου στρατηγοῦ Δημητρίου Μακρῆ. Ὅμως οἱ Τοῦρ-
κοι ἔσφαξαν κατόπιν ὅλα τά ὑπό ὁμηρίαν εὑρισκόμενα μέλη τῆς οἰκογενείας του εἰς τήν Ἄρταν. Ὁ ἴδιος, τό 1823 κατέφυγεν εἰς τήν Παναγίαν Ἐλεούσα τῆς Κλεισούρας Μεσολογγίου, ὅπου ἠξιώθη νά γίνῃ Μοναχός καί Κτίτωρ τοῦ Μοναστηρίου. Κατά τήν πρώτην πολιορκίαν μεταξύ τῶν ὑπασπιστῶν τοῦ Μεσολογγίου ἦτο καί ὁ θρυλικός Σουλιώτης Ὁπλαρχηγός Μᾶρκος Μπότσαρης, ὅστις τό θέρος τοῦ ἑπομένου ἔτους ἐτραυματίσθη θανασίμως μαχόμενος νικηφόρως εἰς μίαν μάχην παρά τό Καρπενήσιον. Ἡ μεταφορά καί ἡ ταφή του εἰς το Μεσολόγγιον ἦτο συγκλονιστική, ὅπως ἀναφέρεται καί εἰς τό γνωστόν δι’αὐτόν μοιρολό(γ)ι: «Θρῆνος μεγάλος ἔγινε μέσα στό Μεσολόγγι… Τό
Μᾶρκο πᾶν’ στήν ἐκκλησιά, τό Μᾶρκο πᾶν’, παιδιά μ’ στόν τάφο…».
Τό Μεσολόγγιον, πρίν ἀπό τήν δευτέραν αὐτοῦ πολιορκίαν ἐθρήνησεν
καί τόν ὀνομαστόν Ἄγγλον ποιητήν καί μεγάλον Φιλέλληνα Λόρδον Βύρωνα (Μπάϋρον), ὅστις ἀφίχθη ἐκεῖ τήν 5ην Ἰανουαρίου τοῦ 1824 καί ὡρκίσθη ἐπί τοῦ τάφου τοῦ Μάρκου Μπότσαρη διά τήν ὑπέρ τοῦ Ἀγῶνος προσφοράν του. Ὁ ἴδιος εἰργάσθη ἐξ ἰδίων διά τήν ὀργάνωσιν τοῦ στρατοῦ καί τήν ὀχύρωσιν τῆς πόλεως· ὅμως, κλονισθεῖσα ἡ ὑγιεία του μετ’ οὐ πολύ, τήν πρωΐαν τῆς Δευτέρας τοῦ Πάσχα τοῦ ἰδίου ἔτους ἐτελεύτησεν. Ὁ θάνατος αὐτοῦ συνεκλόνησεν ὁλόκληρον τήν Ἑλλάδα.

Ἄνδρες καί γυναῖκες εἰς τό Μεσολόγγιον διέτρεχον τάς ὁδούς καλαίοντες καί ὀδυρόμενοι. Τήν 2αν Μαΐου ἡ σορός του ἀπετέθη ἐπί τοῦ πλοίου, τό ὁποῖον τόν μετέφερεν τεταριχευμένον εἰς τήν Ζάκυνθον. Κατόπιν ἐστάλη εἰς τήν Ἀγγλίαν πρός ταφήν. Τήν ἡμέραν ἐκείνην ὁ Διονύσιος Σολωμός ἔγραψε τό ποίημα εἰς τόν θάνατον τοῦ Λόρδου Βύρωνος, μέ τήν ἐπῳδόν: «Κλάψτε, κλάψτε ἐλευθεριά». Ἡ δευτέρα πολιορκία ἤρχισε τόν Ἀπρίλιον τοῦ 1825 καί ἐκράτησε μέχρι τόν Ἀπρίλιον τοῦ 1826. Ἐν τῷ μεταξύ, ἀπό τοῦ 1823 καί ἑξῆς τό Μεσολόγγιον εἶχεν ὀργανωθῆ καλύτερον καί ἡ φρουρά του ἠρίθμει 4.000 ἄνδρας. Ἐκεῖ ἐξεδίδοντο τότε ὑπό δύο Φιλελλήνων [=τοῦ κόμητος Γαμπάν και τοῦ Ἐλβετογερμανοῦ ἰατροῦ Ἰακώβου Μάγερ] δύο ἐφημερίδες: ὁ «Ἑλληνικός Τηλέγραφος» καί τά «Ἑλληνικά Χρονικά», ἀντιστοίχως. Ἀρχικῶς οἱ Μεσολογγῖται ἀντιμετώπισαν σθεναρῶς τάς ἐπιθέσεις 30.000 Ὀθωμανῶν καί νῦν ὑπό τόν Κιουταχήν, ἀλλά τόν Δεκέμβριον τοῦ 1825 ὅταν ὁ Ἰμπραήμ πασᾶς τῆς Αἰγύπτου ἐκλήθη πρός ἐνίσχυσιν καί ἀφίχθη με τακτικόν στρατόν ἔμπροσθεν τοῦ Μεσολογγίου αἱ ἐπιχειρήσεις τῶν ἐχθρῶν ἦσαν σθεναραί καί ὀλίγον κατ’ ὀλίγον ἡ πόλις ἀπεκλείσθη πανταχόθεν, μέ
ἀποτέλεσμα τό Μαρτύριον τῶν Πολιορκημένων νά καταστῇ ἀφόρητον.
Ἔμπροσθεν τοῦ μεγάλου κινδύνου καί τοῦ παντελοῦς ἀφανισμοῦ οἱ
ἡγέται ἔλαβον τήν τελικήν ἀπόφασιν νά μή παραδοθοῦν, ἀλλά νά προβοῦν εἰς ἡρωϊκήν Ἔξοδον μέ τά κοφτερά σπαθία αὐτῶν εἰς τάς χεῖρας καί τά ὅπλα γέμοντα μέ πυρίτιδα ἐκ τῶν ὀνομαστῶν μπαρουτομύλων τῆς Δημητσάνης. Ἡ Χαρτογραφία τῆς Ἐξόδου ἀποτυποῦται εἰς ἕν σύγχρονον πόνημα τοῦ Τρικαλινοῦ Ἀγρονόμου}Τοπογράφου Μχανικοῦ Θεοδώρου Χρ. Μυλωνᾶ, ἐκδοθέν τό 2017 ὑπό τῆς «Ἑνωμένης Ρωμηοσύνης».
Ἡ ἡρωϊκή ἀπόφασις τῆς Φρουρᾶς τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων,
ὑπό τόν γενικόν ἀρχηγόν αὐτῶν, στρατηγόν Ἀθανάσιον Ῥαζηκότσικαν, ἐνέπνευσε κατόπιν καί τόν λαϊκόν στιχουργόν ὅπως συνθέσῃ τούς κατωτέρω συγκινητικούς Δημοτικούς στίχους: «Ὅλα τά κάστρα πέσανε καί δῶσαν’ τά κλειδιά τους. Τό Μεσολλόγι, τό μικρό, Τουρκιά δέν προσκυνάει..!».
Ὁ πολεμιστής Ἱεράρχης Ἐπίσκοπος Ῥωγῶν Ἰωσήφ μετ’ ἄλλων τεσ-
σάρων Ἱερέων ἐκοινώνησε τότε ἐμπεριστάτως τά πλήθη μέ χῶμα καί θαλάσσιον ἁλμυρόν ὕδωρ, ἐλλείψει ἄρτου καί οἴνου, ὁ δέ μαχητικός Μεσολογγίτης προεστώς Χρῆστος Καψάλης μετέβαλε τήν οἰκίαν του εἰς πυριτιδαποθήκην, ὥστε ἐάν παραστῇ ἀνάγκη νά ἀνατιναχθοῦν εἰς τόν ἀέρα οἱ ἐναπομείναντες, ὁμοῦ μετά τῶν Τούρκων, ὅπως καί ἐγένετο. Εἰς τήν ἱστορίαν ἔμεινε καί ὁ ἐκ Μποχωρίου ἐφημέριος τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονος Παπᾶ Παναγιώτης Μπουγάτσας, τιμηθείς ἀργότερον ὑπό τοῦ Βασιλέως Ὄθωνος Α΄, ὅστις ἀπό τῆς ἐνάρξεως τῆς πολιορκίας ἔτρεχεν ἀπό ντάπιας εἰς ντάπιαν
κοινωνῶν τούς ψυχοῤῥαγοῦντας καί παρηγορῶν αὐτούς διά λόγων καταλλήλων, κατά τάς διαβεβαιώσεις τοῦ στρατηγοῦ Δημητρίου Μακρῆ.
Ἡ νύκτα Σαββάτου τοῦ Λαζάρου πρός Κυριακήν τῶν Βαΐων τοῦ 1826,
ἡμερολογιακῶς 10ῃ Ἀπριλίου, ἡμέρα τοῦ Μαρτυρίου τοῦ πρό πενταετίας
ἀπαγχονισθέντος ἐν ΚΠόλει Ἐθνοϊερομάρτυρος Πατριάρχου Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, ἦτο ἡ μακάβριος νύξ. Τά μεσάνυκτα ἤρχισεν εἰς τρεῖς φάλαγγας ἡ Μαρτυρική Ἔξοδος τοῦ πλήθους διά τόν Σταυρικόν Γολγοθᾶν, μέ ἀρχηγούς: τόν Κίτσον Τζαβέλαν, τόν Δημήτριον Μακρῆν καί τόν Νότην Μπότσαρην. Ἀλλ’ ἡ γενναία αὕτη ἐπιχείρησις εἶχε προδοθῆ εἰς τόν ἐχθρόν ἀπό κάποιον αὐτομολήσαντα Βούλγαρον τήν προηγουμένην νύκτα, ὑπηρετοῦντα πρότερον εἰς τήν φρουράν τοῦ Μεσολογγίου. Διά μιᾶς ἐκλονίσθησαν οἱ Ἕλληνες καί οἱ Φιλέλληνες, καί ὅπως εἶναι φυσικόν ἐπῆλθε σύγχυσις, ταραχή καί ἀταξία. Τό ἀποτέλεσμα ἦτο φρικτόν. Ἠκολούθησαν πολύνεκροι ὁδομαχίαι και πόλεμος σῶμα μέ σῶμα. Ἐν τέλει, ὁ ἡρωϊκός προεστώς Χρῆστος Καψάλης ἀνετινάχθη εἰς τόν ἀέρα μέ 400 γυναικόπαιδα, γέρους καί ἀῤῥώστους, ὁμοῦ μέ ἀρκετάς δεκάδας Τούρκων κατά τήν ἔσωθεν τῆς πόλεως εἰσβολήν. Τό ἴδιον
συνέβη καί μέ τόν Ῥωγῶν Ἰωσήφ, ὅστις ἀνετινάχθη καί οὗτος εἰς τόν ἀέρα
ὁμοῦ μέ πολλά γυναικόπαιδα εἰς τήν μικράν νῆσον Ἀνεμόμυλος. Ἡ πρᾶξις
αὕτη ἦτο ἡ ἐσχάτη πνοή τοῦ Μεσολογγίου. Ἠ ἐρημωθεῖσα πόλις περιῆλθε κατόπιν τήν 12ην Ἀπριλίου 1826 εἰς τάς χεῖρας τῶν Τούρκων.
Αἱ ἡμέτεραι ἀπώλειαι δέν εἶναι πλήρως ἐξηκριβωμέναι. Πιστεύεται,
ὅτι εἰς τάς τρεῖς φάλαγγας τῶν Ἐξοδιτῶν συμμετεῖχον 2.500 ἄτομα, ἐκ τῶν ὁποίων διεσώθησαν 1.300 καί ἐκ τούτων μόνον ἑπτά γυναῖκες. Συμφώνως με ἕτερον ὑπολογισμόν, κατά τήν δευτέραν πολιορκίαν τοῦ Μεσολογγίου ὑπῆρχον 4.500 πολεμισταί καί 8.000 ἄμαχοι, ἐκ τῶν ὁποίων ἐφονεύθησαν συνολικῶς 3.600 πολεμισταί καί 7.000 ἄμαχοι.
Ὁ λόγιος Μεσολογγίτης πολιτικός καί ἱστορικός Σπυρίδων Τρικού-
πης, διατελέσες πρῶτος πρωθυπουργός τοῦ ἐλευθέρου Ἑλληνικοῦ Κράτους, ὅστις συνέγραψε καί τετράτομον περισπούδαστον Ἱστορίαν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, ἐκδοθεῖσαν τό πρῶτον ἐν Λονδίνῳ τό 1860, καί ἀφιεροῖ πολλάς σελίδας διά τά διαδραματισθέντᾳ ἐν αὐτῶ, γράφει συγκεκριμένως διά την ἡρωϊκήν Ἔξοδον τῶν συμπατριωτῶν του τά ἑξῆς:
«Ἀλλ’ ἡ πόλις τοῦ Μεσολογγίου, ἡ δοξάσασα τήν Ἑλλάδα ζῶσα,
ἔμελλε νά τήν ἀναστήσῃ καί πεσοῦσα· διότι ἀποδείξασα πασιφανῶς, ὅτι
Ἕλληνες καί Τοῦρκοι ἦσαν εἰς τό ἑξῆς ἀσυμβίωτοι καί ἀδιάλλακτοι, ἐπε-
τάχυνε διά τῆς σωτηριώδους παρεμβάσεως τῶν Τριῶν Δυνάμεων τό εὐτυχές τέρμα τῆς ἐπαναστάσεως. Χίλιοι ἐννεακόσιοι ἠριθμήθησαν οἱ κατά διαφόρους τρόπους ἀποθανόντες ἐπί τῆς πολιορκίας Ἕλληνες· ἄδηλον πόσοι οἱ ἀποθανόντες ἐκ τῶν ὑπό τόν Κιουταχῆν, διότι ὅπως καί ἄλλοτε εἴπαμεν, δέν διατηροῦνται παρά τοῖς ἀτάκτοις στρατολόγια, καί ἄλλοι μέν αὐτογνωμόνως ἔρχονται, ἄλλοι δέ ἄνευ ἀδείας ἀπέρχονται· ἀλλ’ οἱ ὑπό τόν Ἰμβραήμ ὁπλοφοροῦντες τακτικοί, ἀπαριθμηθέντες μετά την ἅλωσιν τῆς πόλεως, εὑρέθησαν 3.500, ἐν ᾧ οἱ ὑπ’ αὐτόν ἐλθόντες εἰς την πολιορκίαν ἦσαν κατά μέν τινας 8.000, κατ’ ἄλλους δέ 10.000. Ἐντεῦθεν καταφαίνεται ἐπί ποίᾳ τιμῇ ἠγοράσθησαν τά ἐρείπια τῆς πόλεως και ὁποῖοι ἐφάνησαν οἱ ὑπέρμαχοί της». Ἡ θυσία, λοιπόν, τῆς «
Ἱερᾶς Πόλεως» δέν ἦτο ματαία. Τό γεγονός τοῦτο συνεκλόνισε τήν ὑφήλιον καί προεκάλεσεν ἕν τεράστιον κῦμα φιλελληνισμοῦ, ὅπερ συνετέλεσεν ἐπί πολύ εἰς τήν μεταστροφήν τῶν πνευμάτων τῆς
κοινῆς γνώμης εἰς τήν Εὐρώπην, καθώς καί εἰς τήν τελικήν παρέμβασιν τῶν Μεγάλων Δυνάμεων πρός διάσωσιν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως.
Μετά ταῦτα τό Μεσολόγγιον παρέμεινεν ἐν ἐρειπίοις εἰς τήν κατοχήν
τῶν Τούρκων μέχρι τῆς 29ης Μαΐου 1829, ὁπότε παρεδόθη εἰς τάς Ἑλληνικάς ἀρχάς. Ἐν συνεχείᾳ ἤρχισε βαθμιαίως νά ἀναγεννᾶται ἐκ τῆς τέφρας, προσφέρον μεγάλας ὑπηρεσίας πρός τήν Πατρίδα. Κατά τήν νέαν φάσιν τοῦ ἐλευθέρου Ἔθνους}Κράτους, μέ τήν προσφοράν ἐξόχων ἀνδρῶν, πολιτικῶν τε καί πνευματικῶν. Ἐξ αὐτοῦ προῆλθον πέντε (5) πρωθυπουργοί τῆς Ἑλλάδος, ὅπως: Σπυρίδων Τρικούπης, Ζηνόβιος Βάλβης, Δημήτριος Βάλβης, Ἐπαμεινώνδας Δεληγιώργης καί ὁ περιώνυμος Χαρίλαος Τρικούπης, ὁ μεγάλος πρόδρομος τῆς Ἑλληνικῆς ἀναγεννήσεως καί ὁ δημιουργικός θεμελιωτής τοῦ
Νεοελληνικοῦ φιλελευθερισμοῦ. Μεσολογγῖται ὑπῆρξαν ἐπίσης οἱ ποιηταί καί πεζογράφοι, ὅπως: Κωστῆς Παλαμᾶς (ἐκ πατρός), Μιλτιάδης Μαλακάσης, Γεώργιος Δροσίνης, Ἀντώνιος Τραυλαντώνης καί ἄλλοι, καθώς καί πολλοί διαπρεπεῖς στρατηγοί καί ναύαρχοι. Ἐκ τούτων ἀξίζει νά μνημονευθῇ ὁ Μεσολογγίτης ἀρχιστράτηγος τοῦ Ἑλληνικοῦ Στρατοῦ κατά τήν Μικρασιατικήν Ἐκστρατείαν Ἀναστάσιος Παπούλας, ὅστις μεταξύ τῶν ἄλλων περιοχῶν κατέλαβε τότε εἰς ἀν-
τίποινα τήν 4ην Ἰουλίου 1921 καί τήν πατρίδα πορθητοῦ τοῦ Μεσολογγίου τοῦ Ὀθωμανοῦ στρατηγοῦ Μεχμέτ Ῥεσίτ πασᾶ}Κιουταχῆ, τήν Κιουτάχειαν· ἤτοι τό ἀρχαῖον Κοτύαιον τῆς Φρυγίας, πόλιν τῆς σημερινῆς ΒΔ Τουρκίας καί πιθανήν πατρίδα τοῦ πατρός τῆς μυθογραφίας Αἰσώπου, γεννηθέντος περί τό 600 π.Χ. Διά τό Μεσολόγγιον, τήν «Ἱεράν Πόλιν» τῆς Ἑλλάδος, ἥτις ἐχάρισεν
εἰς τήν Ἑλληνικήν Ἱστορίαν μίαν τῶν ἐνδοξοτέρων σελίδων αὐτῆς, ἔχουν γράψει καί ὁμιλήσει πλεῖστοι ἱστορικοί, ποιηταί καί πεζογράφοι, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ μεγάλος ποιητής Κωστῆς Παλαμᾶς, γεννηθείς ἐν Πάτραις ἐκ πατρός Μεσολογγίτου ὡς ἐλέχθη, ὅστις ἔχει ὑμνήσει τήν ὑπάρχουσαν λιμνοθάλασσαν εἰς τήν συλλογήν του: «Καημοί τῆς Λιμνοθάλασσας», ὅπου ἐκεῖ διῆλθε καί τά πρῶτα νεανικά του χρόνια.
Σπουδαῖον ἔργον, τό ὁποῖον παριστᾷ τήν ἡρωϊκήν ἐκείνην «
Ἔξοδον τοῦ Μεσολογγίου» εἶναι ὁ αὐθεντικός πίναξ τοῦ Θηβαίου ἐμπνευσμένου ζῳγράφου Θεοδώρου Βρυζάκη (1853), ὅστις φιλοξενεῖται μονίμως εἰς τήν Ἐθνικήν Πινακοθήκην τῆς Ἑλλάδος}Μουσεῖον Ἀλεξάνδρου Σούτζου. Ὁ πίναξ οὗτος μετεφέρθη ἐφέτος πρός ἔκθεσιν εἰς τό ἐνταῦθα «Τρικούπειον Πολιτιστικόν
Κέντρον Μεσολογγίου», ἕνεκα τῆς Ἐπετειακῆς 200ετηρίδος τῆς Ἐξόδου τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων. Εἰς τήν μνήμην ὅμως τῶν Πανελλήνων, τό Μεσολόγγιον ἔχει χαραχθῆ μέ ἀνεξίτηλα γράμματα ὡς «
Μαρτυρική Πόλις». Ἐπισφραγίζεται δέ τοῦτο καί μέ τόν ὑπ’ ἀριθμόν 645 Ἀναγκαστικόν Νόμον τοῦ 1937, δι’ οὗ ἐχαρακτηρίσθη ἐπακριβῶς ὡς «
Ἱερά Πόλις», εἰς ἀνάμνησιν τῆς ἡρωϊκωτάτου αὐτῆς συμβολῆς κατά τήν Ἐπανάστασιν τοῦ 1821, καί ἰδίως εἰς ἀνάμνησιν τῆς περιφήμου Ἐξόδου κατά τό 1826. Ἦτο ἡ Ἔξοδος ἐκείνη ἦτο ἡ ἔκφρασις διά μίαν ἀκόμη φοράν τῆς ἀποφασιστικῆς ψυχῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅταν καλῆται ἐκ τῶν πραγμάτων διά να ἐπαληθεύσῃ τήν ἀξίαν μερικῶν βασικῶν ἰδανικῶν, καθώς παρατηρεῖ καί ὁ ἔξοχος Λαογράφος Κωνσταντῖνος Ῥωμαῖος εἰς τόν Β΄ τόμον τῆς Λαογραφικῆς καί Γεωγραφικῆς Ἐγκυκλοπαιδείας διά τήν Ἑλλάδα (Ἀθῆναι 1969, σελ. 175). Κἄτι τι ἀνάλογον συνέβη εἰς τάς Θερμοπύλας ἤ εἰς τό Ζάλογγον ἤ εἰς τό Ἀρκάδιον τῆς Κρήτης. Ἀκριβῶς δι’ αὐτό ἡ Ἔξοδος ἐκείνη κατέληξεν εἰς ὁλοκαύτωμα καί συνεκλόνισεν ἅπαντα τόν τότε κόσμον. Μέ τήν ὑπ’ ἀριθ. 3941/15.1.1998 ἀπόφασιν τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἐπετράπη νά χαρακτηρίζωνται εἰς τάς ἑορτίους Ἀκολουθίας τῶν Βαΐων»
«Νεομάρτυρες» οἱ πεσόντες κατά τήν Ἔξοδον, μέ την ἑξῆς καταληκτήριον μνείαν: «Ἰωσήφ καί Πορφυρίου τῶν Ἀρχιερέων καί
πάντων τῶν σύν αὐτοῖς τελειωθέντων Νεομαρτύρων». Προσέτι, ἡ Ἱερά
Σύνοδος ἔδωκε τήν εὐλογίαν ὅπως προστεθῇ καί ὁ τιμητικός δοξολογητικός στίχος: «Εὐλογητός εἶ ὁ Θεός, ὁ δείξας γενναίους ὑπέρ Σοῦ, ἀθλοῦντας τούς Νεομάρτυρας, ὁ ὑπερύμνητος καί ὑπερένδοξος».
Ἡ ἐπέτειος τοῦ ἱστορικοῦ καί δραματικοῦ γεγονότος ἑορτάζεται μέ
ἐπίκεντρον τό Μεσολόγγιον κατ’ ἔτος ἀπό τοῦ 1869 καί ἐντεῦθεν, τήν ἑσπέραν τοῦ Σαββάτου τοῦ Λαζάρου καί τήν Κυριακήν τῶν Βαΐων. Ἀποτελεῖ δε αὕτη διά τό Μεσολόγγιον τήν «μεγάλην ἑορτήν», εἰς τήν ὁποίαν πάντοτε συμμετέχει ἐπισήμως τό ἡμέτερον Ἑλληνικόν Ἔθνος, τό ὁποῖον κατά κανόνα ἀντιπροσωπεύεται ὑπό μελῶν τῆς Κυβερνήσεως, ἐνῷ τό Πολεμικόν Ναυτικόν μετέχει μέ πλοῖα καί ναυτικά ἀγήματα.
Ὁλόκληρος ἡ πόλις κατά τήν ἐπέτειον ταύτην στολίζεται μέ δάφνας,
μέ σημαίας, μέ εἰκόνας τῶν ἡρώων καί μέ ὅπλα τῶν Ἀγωνιστῶν. Ὁ πανηγυρισμός γίνεται κυρίως μέ πομπήν, καθ’ ἥν μεταφέρεται καί ἡ Εἰκών τῆς Ἐξόδου. Πρόκειται διά μίαν ἐπιβλητικήν καί συμβολικήν ἱεράν πομπήν.
Ἡ Εἰκών τῆς Ἐξόδου, ἥτις παριστᾷ τήν θυσίαν καί τήν ἀποθέωσιν τῶν
Μαρτύρων, στηρίζεται ἐπί ἐντυπωσιακοῦ θρόνου καί μεταφέρεται ἀπό τον Μητροπολιτικόν Ναόν τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνος εἰς τό «
Ἡρῶον», ἤτοι εἰς τον τόπον ὁποῦ ἦτο ὁ Προμαχών τῶν Ἀγωνιζομένων, τόν τόπον ὁποῦ ἐβίωσαν μεγάλας ψυχικάς δοκιμασίας κατά τάς ὥρας τῶν ἐχθρικῶν ἐπιθέσεων, καί ὅστις νῦν ἔχει μεταβληθῆ εἰς ἕνα εὐλαβικόν χῶρον ἡρωϊκῶν τάφων. Ἑτέρα ἑορτή, ἐθνικοῦ χαρακτῆρος καί αὕτη, εἶναι τό λεγόμενον «πανηγύρι τοῦ «Ἅη}Συμιοῦ», ὅπως τό τό ὀνομάζουν οἱ ἐντόπιοι, ἡ πανήγυρις δηλαδή ἥτις γίνεται κατά τό τριήμερον τῆς Πεντηκοστῆς καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, εἰς ἀνάμνησιν τῶν Ἀγωνιστῶν τῆς Ἐξόδου, ἐξ ὅσων ἐσώθησαν ἐκ τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων εἰς τό Μοναστήριον τοῦ Ἁγίου Συμεών τοῦ Θεοδόχου κατά τόν χαλασμόν τῆς νύκτας τοῦ Λαζάρου 10 Ἀπριλίου 1826. Το Μοναστήριον τοῦτο εὑρίσκεται 7 χλμ. ΒΑ τοῦ Μεσολογγίου καί ἡ θέσις του διακρίνεται ἀπό τήν ἐθνικήν ὁδόν ἕνεκα ἑνός τεραστίου λευκοῦ μαρμαρίνου
Σταυροῦ, ὅστις ἔχει στηθῆ εἰς τόν ἐκεῖσε λόφον, εἰς τό τέλος τῆς ὁδοῦ τῆς
Μαρτυρικῆς Ἐξόδου. Εἰς αὐτόν τόν ἑορτασμόν προσδίδουν γραφικόν καί ἡρωϊκόν τόνον οἱ «Ἀρματωμένοι», ὅπως ἀποκαλοῦνται, τῇ συνοδείᾳ ἑκατοντάδων καβαλαραίων. Κατόπιν οἱ πανηγυρισταί, ἀφοῦ ἐπιστρέψουν μέ πομπήν ἀπό τό Μοναστήριον τοῦ Ἁγίου Συμεών, διαπεραιοῦνται μέ πλεούμενα εἰς τήν μικράν νῆσον τῆς Κλεισόβης, ἔνθα τελεῖται νέα πανήγυρις εἰς τόν ἐκεῖσε Ἱερόν Ναόν τῆς Ἁγίας Τριάδος.
Κατά τό παρόν Σωτήριον Ἐπετειακόν ἔτος 2026 ἡ πόλις τοῦ Μεσο-
λογγίου ἐγνώρισεν ἰδιαιτέραν δόξαν καί τιμήν, ἕνεκα τῆς 200ετηρίδος ἀπό τήν θρυλικήν ἐκείνην Ἔξοδον τῶν Ἐλευθέρων Πολιορκημένων (1826}2026).
Εἰς τά πλαίσια τῶν τελεσθέντων λαμπρῶν ἐκδηλώσεων, μέ πρωτοβουλίαν τοῦ ἐπιτοπίου Σεβασμιωτάτου Ἱεράρχου κ. Δαμασκηνοῦ μετεφέρθη ἐξ Ἁγίου Ὄρους εἰς τήν τιμωμένην πόλιν τήν 30ήν Ἀπριλίου καί ἡ Ἐφέστιος Εἰκών τοῦ Ἄξιόν Ἐστιν, ἥτις παρέμεινε ἕως τήν 9ην Μαΐου πρός ἁγιασμόν τῶν πιστῶν. Ἡ ὑποδοχή αὐτῆς ἐγένετο εἰς τόν Μητροπολιτικόν Ναόν τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνος καί συνεκέντρωσε χιλιάδας πιστούς ἐκ διαφόρων περιοχῶν ἐντός και ἐκτός τῆς χώρας μας.
Ἐξαίρετον κόσμημα τῆς πόλεως τοῦ Μεσολογγίου ἀποτελεῖ ὁ μοναδικός ἐν Ἑλλάδι «Κῆπος τῶν Ἡρώων» μέ τόν «Τύμβον τῶν Πεσόντων», το κοινῶς καλούμενον «Ἡρῷον». Ὁ Κῆπος ἔχει ἐπιφάνειαν 20 τετραγ. χλμ.,
καί προσδίδει τήν ἐκπληκτικήν ἐντύπωσιν, ὅτι πρόκειται διά τά «Ἠλύσια Πεδία» τοῦ νεωτέρου Ἑλληνισμοῦ. Ἱδρυτής αὐτοῦ μέ πρωτοβουλίαν τοῦ ἀλήστου μνήμης Κυβερνήτου Ἰωάννου Καποδιστρίου, ὑπῆρξεν ὁ ὑπασπιστής εἰς το Φρουραρχεῖον τοῦ Μεσολογγίου λοχαγός Κουρκουτσάκης, διά τοῦτο καί ἐπί πολλά ἔτη ἡ τοποθεσία αὕτη ὠνομάζετο «Κῆπος τοῦ Κουρκουτσάκη». Ὁ ῥηθείς χῶρος ἐπεξετάθη μέ τήν πάροδον τῶν χρόνων καί κατέστη πολλαπλάσιος τοῦ ἀρχικοῦ. Καί ἀφοῦ ἐπλουτίσθη καί περιεφράχθη, σήμερον ἀποτελεῖ ἀσφαλῶς τό πλέον ἐντυπωσιακόν πάρκον τῆς χώρας μας.

Ἐνταῦθα δεσπόζουν αἱ προτομαί καί τά ταφικά μνημεῖα τῶν πρωταγω-
νιστῶν τῆς ἐποποιίας τοῦ Μεσολογγίου: Τοῦ Μάρκου Μπότσαρη, τοῦ Χρήστου Καψάλη, τοῦ Ἐπισκόπου Ῥογῶν Ἰωσήφ, τοῦ Ἀθανασίου Ῥαζηκότσικα, τοῦ Λόρδου Βύρωνος ὅπου ἐδῶ ἔχουν ἐνταφιασθῆ καί τά σπλάχνα του, τοῦ Ἄγγλου πλοιάρχου Ἄστιγξ, τοῦ στρατηγοῦ Δημητρίου Μακρῆ, τοῦ Γεωργίου Κίτσου, τοῦ Στουρνάρα, τοῦ Βλαχοπούλου, τοῦ Τσέλου καί πολλῶν ἄλλων Ἑλλήνων τε καί Φιλελλήνων. Ἐδῶ εὑρίσκεται ἐμπίσης καί τό μνημεῖον τοῦ στρατηγοῦ Θεοδώρου Γρίβα, τελευτήσαντος τό 1862. Τήν μεγάλην συνεισφοράν τῶν Φιλελλήνων, ὑλικήν, ἠθικήν καί αἵματος, ἱστορεῖ μέ ἀπόλυτον τεκμηρίωσιν ὁ γεννηθείς τό 1852 εἰς τό Ἀργοστόλιον τῆς Κεφαλληνίας Μπάμπης (Χαράλαμπος) Ἄννινος, εἰς τό βραβευθέν ὑπό τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν σπουδαῖον ἔργον του, ὑπό τίτλον: «Οἱ Φιλέλληνες τοῦ 1821». Εἰς τό ἔργον του περιλαμβάνεται πλήρης κατάλογος τῶν πεσόντων, κατά τόν Ἀγῶνα, Φιλελλήνων, μέ ἀναφοράν εἰς τήν ἐθνικότητα, τον τόπον καί τήν χρονολογίαν τοῦ θανάτου των. Ὡς γνωστόν, ὁ φιλελληνισμός ὑπῆρξεν ἀπό τήν ἀρχαιότητα, ὅλως ἰδιαιτέρα δύναμις τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὡς ἀνταύγεια τοῦ Ἑλληνικοῦ πνεύματος. Μέ τήν ἔναρξιν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821, ἄν καί το κλῖμα εἰς τά Εὐρωπαϊκά ἀνακτοβούλια ἦτο ἐχθρικόν ἀπό τήν ὑπόστασιν τῆς τριμόρφου Ἐριννύος τῆς Ἱερᾶς Συμμαχίας, ἥτις κατεδίωκε καί κατέπνιγεν ἀπηνῶς τά εὐοίωνα σπέρματα τῆς ἐλευθερίας, ἀρδευθέντα διά χειμάῤῥων εὐγενῶν αἱμάτων, ἐν τούτοις οἱ λαοί τῆς Εὐρώπης καί οὐχί μόνον, χάρις εἰς το ὁρμέφυτον, ὅπερ ἔταξεν ὁ Θεός εἰς τήν συνείδησιν αὐτῶν, συνῃσθάνθησαν ἀμέσως τήν σημασίαν τοῦ κινήματος τῶν Ἑλλήνων, ἐννοήσαντες ὅτι εἶχε χαρακτῆρα πολύ σοβαρώτερον παρά τά σύγχρονα ἐν Ἱσπανίᾳ, Πορτογαλλίᾳ καί
Ἰταλίᾳ μεμονωμένα φιλελεύθερα κινήματα, ἐτάχθησαν ἐν τάχει ὑπέρ τῶν
ἀγωνιζομένων Ἑλλήνων. Πρόκειται διά μίαν ἔμπρακτον διαμαρτυρίαν κατά τῆς γενικῆς καταπιέσεως τήν ἐποχήν ἐκείνην.
Οὕτω, λοιπόν, ἐδημιουργήθη ἕν ἀκράτητον φιλελληνικόν ῥεῦμα λαοῦ
καί ἐπωνύμων, ἀπό τά Οὐράλια μέχρι τάς ἀκτάς τοῦ Ἀτλαντικοῦ καί πέραν τούτων, γεγονός τό ὁποῖον συνέβαλεν οὐσιαστικῶς εἰς τήν ἀπελευθέρωσιν τῆς πατρίδος τῶν Ἑλλήνων. Συγκεκριμένως, ἔντονος φιλελληνική δραστηριότης πρός ἀποστολήν ἀνθρωπιστικῆς βοηθείας ἀνεπτύχθη εἰς τήν Ῥωσίαν, τήν Ὀλανδίαν, τό Βέλγιον, τήν Δανίαν, τήν Σουηδίαν καί τήν τήν Ἀμερικήν, ὅπου ἡ διακήρυξις τοῦ Προέδρου αὐτῆς Τζέϊμς Μονρόε τό 1823 ἀνεγνώρισε τόν ἀπελευθερωτικόν χαρακτῆρα τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως. Αἱ κυριώτεραι ὅμως πηγαί τοῦ φιλελληνικοῦ ῥεύματος ἦσαν ἡ Γερμανία, ὅπου ὑπεβοήθει τήν φιλελληνικήν ἐξέγερσιν ὁ φιλάρχαιος ἐνθουσιασμός, ἡ ἀγάπη πρός τά Ἑλληνικά Γράμματα καί τήν Ἑλληνικήν σοφίαν. Ὁμολογουμένως, τήν μεγάλην πλειονότητα εἰς τήν φάλαγγα τῶν κατά προσέγγισιν 286 φιλελλήνων ἔχουν οἱ Γερμανοί, ἀνερχόμενοι εἰς 121 τῷ ἀριθμῷ. Ἐκ τῶν Γερμανῶν δέ πάλιν οἱ περισσότεροι εἶναι Πρῶσοι. Εἰς τήν χορείαν τῶν μεγαλυτέρων φιλελλήνων καί εὐεργετῶν τῆς Ἑλλάδος, ἐξέχουσαν θέσιν κατέχει ὁ Βασιλεύς τῆς Βαυαρίας Λουδοβῖκος Α΄,πατήρ τοῦ Βασιλέως τῆς Ἑλλάδος Ὄθωνος Α΄, ὅστις ἐδαπάνησεν ἀπό την προσωπικήν του περιουσίαν τεράστια ποσά πρός διατήρησιν καί σωτηρίαν τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, καί κατά διαταγήν τοῦ ὁποίου κατεσκευάσθη-
σαν εἰς τό Μόναχον ὀλίγα ἔτη μετά τήν Ἐπανάστασιν τά Μετάλλια τῶν Ἑλλήνων πρωταγωνιστῶν· μέ πρῶτον τό Χαλκοῦν Μετάλλιον τοῦ Ἐθνεγέρτου Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανοῦ, βαστάζοντος εἰς τάς χεῖρας τό Λάβαρον τῆς Ἐπαναστάσεως καί περιστοιχιζομένου ὑπό Ἀγωνιστῶν εἰς τήν Ἁγίαν Λαύραν τῶν Καλαβρύτων τήν 25ην Μαρτίου 1821.
Ἡ Γαλλία ἐπίσης συνέβαλε κατά πολύ, ἕνεκα τοῦ ἐπί τῆς πολιτικῆς
ἐπιδρῶντος αἰσθηματικοῦ χαρακτῆρος τῆς φιλολογίας καί τῆς τέχνης, ἴσως δε καί τό φιλοπόλεμον τοῦ λαοῦ μένος, τό ἀνακοπέν αἰφνιδίως μετά τήν πτῶσιν τοῦ Κορσικανοῦ τιτάνος, Ναπολέοντος Βοναπάρτου. Ἰσχυρός παράγων προσετέθη κατόπιν ὁ ἐν Ἀγγλίᾳ φιλελληνισμός, ὁ ἀναπτυχθείς κυρίως ἀφ’ ὅτου ἡ θυσία τοῦ Λόρδου Βύρωνος ἐξηυγένησε τόν Ἑλληνικόν Ἀγῶνα.
Εἰς ὅτι, ἀφορᾷ τό Μεσολόγγιον, κορυφαῖαι μορφαί ἐκ τῶν Φιλελλήνων
αὐτοῦ ἦσαν ὁ ῥηθείς Ἄγγλος ποιητής Λόρδος Βύρων, ὅστις ἐνεψύχωσε τά μέγιστα τούς Ἀγωνιστάς· ὁ Γερμανός ἀντιστράτηγος Ἀλβέρος Νόρμαν, ὅστις ἀνέλαβεν ἐπιχειρήσεις εἰς τόν ἐπέκεινα τούτου Ἠπειρωτικόν χῶρον· καί ὁ φιλελεύθερος Ἐλβετός Ἰάκωβος Μάγερ, ὅστις εἰργάσθη διά τήν ὀργάνωσιν τοῦ Νοσοκομείου τοῦ Μεσολογγίου.
Τό κατακόρυφον ὅμως τῆς ἐξάψεως τοῦ φιλελληνισμοῦ ἐσημειώθη με-
τά τήν πτῶσιν τοῦ Μεσολογγίου. Ἡ θερμή τέφρα τοῦ ἡρωϊκοῦ ὁλοκαυτώματος, διασκορπισθεῖσα ἀνά τόν κόσμον, ἐφλόγιζε τάς ψυχάς καί ἀνεῤῥίπιζεν ἐν αὐταῖς τό πῦρ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ. Τοῦτο ἐπεβεβαίωσεν ἀργότερον ἐν τῇ Γαλλικῇ Βουλῇ καί ὁ Φιλέλλην Γάλλος βαρῶνος καί στρατηγός Κάρολος}Νικόλαος Φαβιέρος, λέγων:
«Ἡ πτῶσις τοῦ Μεσολογγίου ἐξῆψεν εἰς ἄκρον τόν ἐνθουσιασμόν
καί ἡ θέα ἔθνους ὁλοκλήρου, βαδίζοντος εἰς τό μαρτύριον ἤ τήν ἀνεξαρ-
τησίαν, ἐπλήρωσε τούς λαούς ἀπό σέβας καί συμπάθειαν. Φωνή λαοῦ,
φωνή Κυρίου. Ἡ φωνή τῶν λαῶν ἐλάλησε πρός τούς βασιλεῖς. Ὑπήκου-
σαν οὗτοι, καί τείνοντες ἀρωγόν πρός τούς Ἕλληνας χεῖρα, ἀπεφάσισαν
νά καταστήσουν συμπάρεδρόν των τόν εὐγενῆ τοῦτον λαόν. Καί ὁ πρῶ-
τος τῶν λαῶν τούτων ὑπῆρξεν ὁ Γαλλικός, πρῶτος τῶν Βασιλέων Κάρο-
λος ὁ Ι΄. Ὑπηρετούμενος μέ ζῆλον ἀπό τούς ὑπουργούς του Λαφερονναί
καί Πολινιάκ, ἀπό τό ἄμεμπτον ναυτικόν μας, ἀπό τόν ἀρχηγό του Δεριγνύ, ἔσυρε τούς συμμάχους του εἰς τήν γενναίαν ἀπόφασιν».

Εἰς τό κέντρον τοῦ Κήπου τοῦ Μεσολογγίου ἵσταται ὁ Τύμβος τῶν Πεσόντων, κατ’ ἀπομίμησιν τοῦ «Μυκηναϊκοῦ Τύμβου», θεμελιωθείς τόν Ὀκτώβριον τοῦ 1838 ὑπό τῶν Βασιλέων Ὄθωνος Α΄καί Ἀμαλίας. Ἡ πρώτη

ἰδέα κατασκευῆς αὐτοῦ προετάχθη τό 1829 ὑπό τοῦ Κυβερνήτου Ἰωάννου Καποδιστρίου, ὥστε εἰς τό ἐσωτερικόν του, συμφώνως μέ τήν ὑπ’ ἀριθ. 12.449 ἀπόφασιν τῆς 14ης Μαΐου 1829 τοῦ ἀοιδίμου Κυβερνήτου, νά ταφοῦν τά ὀστᾶ γνωστῶν καί ἀγνώστων ἡρώων. Ὁ Τύμβος φέρει ἕνα λέοντα, θυμίζοντα τόν ἀρχαῖον λέοντα τῆς Χαιρωνείας [= δωρηθέντα ὑπό τῶν Βασιλέων Ὄθωνος Α΄καί Ἀμαλίας], καί ἕνα ἐπίσης μαρμάρινον Σταυρόν [= δωρηθέντα ὑπό τῶν μετέπειτα Βασιλέων Γεωργίου Α΄ καί Ὄλγας]. Κατ’ οὐσίαν, ὁ Σταυρός συμβολίζει τό Μαρτύριον τῆς θυσίας, ἐνῷ τό λεοντάριον ἐκφράζει τό μέγα φρόνημα τῶν πολεμιστῶν.

Εἰς τό Ἡρῷον τοῦ Μεσολογγίου, ὑπῆρχε μέχρι τοῦ 1862 καί ἕν ἐξαίρετον γλυπτικόν ἀριστούργημα, τό ἄγαλμα «τῆς Κόρης τῆς Ἑλλάδος», ἔργον τοῦ γλύπτου Δαυΐδ Νταζέρ. Κατά τά γεγονότα ὅμως τῆς Ὀθωνικῆς πτώσεως

τό Φθινόπωρον τοῦ 1862, ὁποῦ εἰς τήν πόλιν τά ἐπεισόδια ταῦτα ἔλαβον την ὀνομασίαν «Γριβαϊκά», ἐκ τοῦ ὀνόματος τοῦ πανισχύρου στρατηγοῦ Θεοδώρου Γρίβα, ὅστις τότε ἐξήγειρε τήν Ῥούμελην καί εἰσέβαλεν ἐπικεφαλῆς 7.000 ἐνόπλων καί κατέλαβε τό Μεσολόγγιον, ἔθραυσαν τήν κεφαλήν καί τούς πόδας τοῦ γλυπτοῦ τούτου ἀριστουργήματος. Ἕνεκα τούτου, τό γλυπτόν μετεφέρθη κατόπιν εἰς τό Ἐθνολογικόν Μουσεῖον, ἐνῷ εἰς τήν θέσιν του ἐτοποθετήθη ὁμοίωμα αὐτοῦ Ἕλληνος γλύπτου.

Διά τήν μεγίστην πλειοψηφίαν τῶν Ἑλλήνων καί διά σύμπαντα τόν

Ἑλληνισμόν, ἡ Μαρτυρική φωνή τῶν Ἐξοδιτῶν τοῦ Μεσολογγίου, ἀποτελεῖ πράγματι μίαν θεόπνευστον προσταγήν, ἥτις ὑπενθυμίζει εἰς τάς νεωτέρας γενεάς τό ἀπαρέγκλιτον καθῆκον νά φανοῦν ἄξιαι τοῦ προγονικοῦ κλέους, ἀναδεικνύουσαι τήν ἁγίαν τῶν Ἑλλήνων Πατρίδα, ὅπως ἀκριβῶς μᾶς την ἐκληροδότησαν οἱ θυσιασθέντες κατά τούς μακραίωνας Ἐθνικούς Ἀγῶνας.

Ἀξιοπρόσεκτος τυγχάνει καί ἡ κατά πολύ ἐμπνευσμένη καί λίαν ἱστορική, πιστεύω, ὑπ’ ἀριθ. 3031 Ἐγκύκλιος τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας Ἑλλάδος ἐπί τῇ ἐνάρξει τῶν ἑορτασμῶν τῆς 200ετηρίδος (1821-2021),

μνημονεύουσα καί τήν ἡρωϊκήν Ἔξοδον τοῦ Μεσολογγίου: «Ἡ Ἐκκλησία πανηγυρίζει τήν Ἐπανάστασιν ὡς ἕν πνευματικόν γεγονός. Πανηγυρίζει τόν Ἀγῶνα διά τήν Ἀνεξαρτησίαν καί τήν Παλιγγενεσίαν ὡς τύπον τοῦ διαχρονικοῦ ἀγῶνος τοῦ ἀνθρώπου κατά τῆς τυραννίας καί τῆς δουλείας τόσον τῆς ἐξωτερικῆς, ὅσον καί τῆς ἐσωτερικῆς. Μέ ἄλλα λόγια, ἡ Ἐκκλησία πανηγυρίζει τό 1821 ὡς μίαν ἄλλην Ἔξοδον ἀπό τήν νοητήν Αἴγυπτον, πρᾶγμα τό ὁποῖον ὑποδηλοῦται καί με τόν ἐξαιρετικῶς συμβολικόν ἁγιογραφικῶς ἑορτασμόν τῆς ἡρωϊκῆς Ἐξόδου τοῦ Μεσολογγίου. Αὐτό τό νόημα μέ τό ὁποῖον ἡ Ἐκκλησία συνέδεσε ἀπό τήν ἀρχήν τόν ἑορτασμόν τῆς Ἐθνικῆς Παλιγγενεσίας, ὡς μερικήν δηλαδή πραγμάτωσιν μέσα εἰς τήν ἱστορικήν συγκυρίαν τοῦ λουτροῦ πα-λιγγενεσίας τοῦ ὅλου ἀνθρώπου (Τίτ. γ΄, 5)».

Ἀξίζει δέ νά μνησθῶμεν καί τά ὅσα εἶπεν ἀκροτελευτίως ὁ ἀοίδιμος

Ἀρχιεπίσκοπος Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Χριστόδουλος εἰς μίαν ἐκδήλωσιν ἐν τῇ Βουλῇ τῶν Ἀθηνῶν τό 2006, μέ τήν συμπλήρωσιν 180 ἐτῶν ἀπό την Ἔξοδον τοῦ Μεσολογγίου:

«Τό Μεσολόγγι [εἶπε] δέν ἔπεσε ποτέ! Ἔγινε ἁγίασμα τῷ Κυρίῳ καί ἀπό τό ὕψος ἐκεῖνο διδάσκει τήν ἀρετή, τήν ἀξιοπρέπεια, τόν πιο ἁγνό καί ἄδολο πατριωτισμό, τήν πιό πιστή προσήλωση στό ἀκριβό δῶρο

τοῦ Θεοῦ στόν ἄνθρωπο, τήν ἐλευθερία… Σέ αὐτή τήν ἄθικτη δόξα τοῦ

Μεσολογγίου ὑποκλινόμεθα οἱ Πανέλληνες εὐλαβικά»!

Ταῦτα ἐν κατακλεῖδι ἐπαναλαμβάνομεν καί ἡμεῖς ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ,

ὅλως εὐλαβῶς καί μετά πολλῆς ἐν Κυρίῳ ἀγάπης.

Ἔτη πολλά καί εὐλογημένα!