Συμμετοχή Δημάρχου Αγράφων κ. Θεόδωρου Μπαμπαλή στο 3ο Επιστημονικό Συνέδριο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων.

Με επιτυχία ολοκληρώθηκε το 3ο Επιστημονικό Διεθνές Συνέδριο με θέμα «Σαρακατσαναίοι – Πορεία και Προοπτική στο Χώρο και στο Χρόνο» , όπου συμμετείχε ο Δήμαρχος Αγράφων κ. Θεόδωρος Μπαμπαλής, το Σάββατο 05/03/2016, στο Δημοτικό Θέατρο Λαμίας.

Το Συνέδριο διοργανώθηκε από την Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων υπό την αιγίδα της Προεδρίας της Ελληνικής Δημοκρατίας και ήταν αφιερωμένο στον Προεπαναστατικό Ήρωα – Αντώνη Κατσαντώνη.

Στο εξαιρετικό αυτό συνέδριο με τις πολλές εισηγήσεις Πανεπιστημιακών Δασκάλων από τα περισσότερα σχεδόν Πανεπιστήμια/ Ιδρύματα της χώρας, συμμετείχε και ο Δήμος Αγράφων με την Εισήγηση του κ. Παναγιώτη Ντάσιου «Άγραφα, Σαρακατσαναίοι και οι Στράτες τους».

Ο κ. Μπαμπαλής συγχαίρει και ευχαριστεί θερμά το Δ.Σ. της Παννελήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων, όλους τους συνδιοργανωτές, καθώς και όλους τους εισηγητές του Συνεδρίου.

Ακολουθεί εισήγηση του Δρ. Π. Ντάσιου:

Άγραφα, οι Σαρακατσαναίοι και οι στράτες τους

Δρ. Παναγιώτη Ντάσιου

Δήμος Αγράφων

Ο Δήμος Αγράφων βρίσκεται στα ΒΔ. του νομού Ευρυτανίας, και είναι ένας απ τους πιο ορεινούς δήμους της Ελλάδας.

Ο νέος διευρυμένος δήμος Αγράφων Ευρυτανίας, με προσωρινή έδρα το Κερασοχώρι (Κεράσοβο) – ως ιστορική έδρα – διαιρείται σε πέντε δημοτικές ενότητες οι οποίες αντιστοιχούν στους πέντε καταργηθέντες δήμους. (Αγράφων, Απεραντίων, Ασπροποτάμου, Βίνιανης και Φραγκίστας).

Κατά την τελευταία απογραφή του 2011, o μόνιμος πληθυσμός του Δήμου Αγράφων ήταν 6.976 κάτοικοι. Εγγεγραμμένοι στα δημοτολόγιά του 13.529 κάτοικοι, και πραγματικός πληθυσμός 14.365 κάτοικοι.

Το ανθρώπινο δυναμικό του Δήμου Αγράφων αποτελείται από τέσσερις κατηγορίες κατοίκων: α) τους μόνιμους που κατοικούν όλο τον χρόνο, β) αυτούς που λόγω αντικειμενικών δυσκολιών εξυπηρέτησης διαμένουν σε αστικά κέντρα και κατευθύνονται στις κοινότητες του Δήμου από την Άνοιξη μέχρι το Φθινόπωρο, γ) αυτούς που έλκουν την καταγωγή τους απ’ τα Άγραφα, διαμένουν σε διάφορα μέρη της Ελλάδας ή του Εξωτερικού και επισκέπτονται τις πατρογονικές ρίζες τους για λίγες μέρες κατά την διάρκεια του χρόνου και δ) τους μετακινούμενους κτηνοτρόφους. Είναι κτηνοτρόφοι κατ’ επάγγελμα με ικανό αριθμό ζώων, που τον χειμώνα διαβιούν σε πεδινές περιοχές Αλμυρού Μαγνησίας, περίχωρα Καρδίτσας, Κωπαϊδα Βοιωτίας και στο νομό Αιτωλοακαρνανίας και τους θερινούς μήνες μετακινούνται στα θερινά βοσκοτόπια των Αγράφων.

Σύμφωνα με τα τελευταία στατιστικά στοιχεία της Ελλ. Στατιστικής Αρχής, (ΕΛΣΤΑΤ) το έτος 2012, δηλώθηκαν από τις 32 κοινότητες του Δήμου Αγράφων, 27.052 γίδια και 30.611 πρόβατα.

Σύμφωνα με καταγεγραμμένα στοιχεία από τον δήμο Αγράφων το 2014 είχαμε 66 μετακινούμενους κτηνοτρόφους, με 10.975 πρόβατα, 1.169 γίδια και 190 αγελάδες.

Πιο συγκεκριμένα, απ τους μετακινούμενους κτηνοτρόφους, οι 60 προέρχονται από τις κοινότητες: Τροβάτου, Επινιανών, Μοναστηρακίου, Βραγκιανών και Αγράφων και οι 6 απ τις κοινότητες: Κέδρα, Πρασιά, Άγιο Δημήτριο και Κερασοχώρι, σε σύνολο 32 κοινοτήτων, που συγκροτούν το νέο δήμο Αγράφων.

Βουνά Αγράφων

Τα Άγραφα είναι μεγάλη γεωγραφική και ιστορική περιοχή της Νότιας Πίνδου, που περιλαμβάνει πολλά επιβλητικά βουνά με καταπράσινα λιβάδια. Χαρακτηρίζονται ως οροσειρά, που έχει μήκος πάνω από 50 χιλ. και πλάτος περίπου 20 χιλ.

Ο χώρος είναι άριστος ιδιαίτερα για την άνθιση της μεταβατικής κτηνοτροφίας, με τα κοπάδια να γεμίζουν τα θερινά βοσκοτόπια. Τα βουνά βρίσκονται στη δικαιοδοσία των κοινοτήτων: Αγράφων, Τροβάτου, Βραγκιανών, Επινιανών και Μοναστηρακίου, που διατηρούν και τον μεγαλύτερο όγκο της κτηνοτροφίας αυτής.

Η περιοχή των Αγράφων θεωρείται η θερινή μητρόπολη του κεντροελλαδικού ποιμενισμού, και η «πλούσια σοδειά» που διηγούνται οι παλαιότεροι, δεν ήταν τίποτα άλλο, παρά το αποτέλεσμα της μεγάλης κτηνοτροφίας του τόπου»1.

Σαρακατσαναίοι

Ο Γεώργιος Αγραφιώτης, γράφει «Οι Σαρακατσιαναίοι, αυτούς που τουλάχιστον γνώρισα εγώ, θεωρούσαν για πατρίδα τους τα Άγραφα, εκεί που ξεκαλοκαίριαζαν τα κοπάδια τους για πάρα πολλά χρόνια. Τα χειμαδιά θα μπορούσαν να τα αλλάξουν, το ξεκαλοκαιριό μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις. Ήταν γραμμένοι στα δημοτολόγια των ορεινών δήμων και κοινοτήτων και εκεί ασκούσαν και τα εκλογικά τους δικαιώματα..»2.

Η Αγγελική Χατζημιχάλη γράφει, ότι: Γνωστοί αρχιτσελιγκάδες Γιώργης και Νικόλας Πατσιαούρας, Κων/νος Κολοβός, Σεραφείμ Βελέντζας, Αραπατσάκος, Φάσας, Αραπογιανναίοι κ.ά., οι περισσότεροί τους έχουν στη Νιάλα των Αγράφων καλοκαιρινά σπίτια. Έχουν για πατρίδα τους τ’ Άγραφα, γιατί εκεί πήγαν οι παππούδες τους, να ασφαλίσουν τα κεφάλια τους3.

Στη Νιάλα Αγράφων είχαν φτιάξει ένα μεγάλο χωριό από τρεις συνοικισμούς, που ο καθένας αποτελείτο από 40 σπίτια, ενώ ο συνοικισμός των χωρικών είχε 25 σπίτια μονάχα. Έτσι οι Σαρακατσάνοι μάζευαν προπολεμικά 165 ψήφους αντρικούς, αν και δεν είχαν όλοι εκλογικό βιβλιάριο»4.

«Οι Σαρακατσάνοι αποτελούσαν προπολεμικά κάπου 70 τσελιγκάτα σ’ όλα τ’ Άγραφα, με 577 οικογένειες και 100.000 περίπου νομαδικά πρόβατα. Ονομαστοί τσελιγκάδες ήσαν: Ακριβαίοι (Έλατος Μεγ. Βραγκιανών – Ούγγρα Θηβών), Αλεξάκης (Μεγ. Βραγκιανά – Πλατανάκια Θηβών), Αραπογιανναίοι (Νιάλα – Αστακός), Σεραφείμ Βελέντζας (Μπέσια Καροπλεσίου – Λοκρίδα), Ζυγογιανναίοι (Μπελοκομύτης – Ορχομενός), Πέτρος και Θύμιος Καραϊσκος (Άγραφα- Βελέσι Πελασγίας Φθιώτιδας), Κολοβαίοι (Καρίτσα Δολόπων – Ορχομενός), Μαλαμουλαίοι (Κριθάρια Μεγ. Βραγκιανών – Βελεστίνο, Μαργώνη (Τροβάτο – Κατούνα Ξηρομέρου), Πατσιαούρας (Νιάλα – Ορχομενός), Σαλαγιάννης (Μίγδου Αγραίων – Ξηρόμερο), Τσιγαριδαίοι (Καμάρια Αγράφων – Στροβίκι Κωπαϊδας), Ψωρογιωργαίοι (Καρβασαράς Αγράφων – Κουτσελί Φαρσάλων) κ.λ.π.»5.

Οι Σαρακατσάνοι θεωρούνται από όλους, πως κατάγονται από τα βουνά. Αλλά και οι ίδιοι καταγράφονταν τουλάχιστον ως το 1930, στα μητρώα των ορεινών χωριών, όπου ξεκαλοκαίριαζαν. Καυχιώνται πάντα πως είναι βουνίσιοι και δεν καταδέχονται να ειπωθούν καμπίσιοι.

Ο αριθμός των Σαρακατσάνων με τα χρόνια περιορίστηκε. Όχι μονάχα από φθορές και καταστροφές που έχουν υποστεί οι ξωμάχοι αυτοί φερέοικοι από τους αλλεπάλληλους διωγμούς και τα διάφορα ενάντια γεγονότα (κατατρεγμός των Τούρκων, ελληνική επανάσταση, αλλεπάλληλοι πόλεμοι), αλλά κυρίως από τις κοινωνικές αλλαγές που οδηγούν στην εγκατάλειψη της νομαδικής ζωής.

Καταγραφές

Από το 1961 έχουμε κάθε χρόνο συστηματικά τα στοιχεία που παρουσιάζει η ΕΣΥΕ στην ετήσια Γεωργική Στατιστική, που εκδίδει. «Νομαδικά»6 θεωρεί η ΕΣΥΕ τα ποίμνια που κινούνται, για κάποιο διάστημα του έτους, έξω από τα όρια μιας κοινότητας, ανεξάρτητα από απόσταση. Τα νομαδικά ποίμνια καταγράφονται στον χώρο που βρίσκονται το χειμώνα (χειμαδιά).

Οι παλαιοί νομάδες Σαρακατσαναίοι, σήμερα ημινομάδες, εξακολουθούν να παίζουν σημαντικό ρόλο στην οικονομία. Ο ποιμενικός νομαδισμός αντιμετωπίζεται παντού από τις αρμόδιες υπηρεσίες σαν ένας τρόπος ζωής καταδικασμένος να εξαφανιστεί. Κάθε τι που ευνοεί τη μόνιμη εγκατάσταση εκτιμάται, σε αντίθεση με αυτό που φέρνει την ετικέτα του νομαδισμού.

Στράτες προς και από τα βουνά των Αγράφων:

Στράτα ονοματίζουμε τους δρόμους εποχικής μετακίνησης των νομάδων, πλάτους περίπου δεκαπέντε μέτρων, που ανάλογα με τον τόπο τους αποδίδονται και διάφορα ονόματα. Στην Ελλάδα, οι δρόμοι αυτοί, ονομάζονται «διάβα» στα βόρεια ή «στράτα» στα νότια.

Από τα βουνά των Αγράφων, οροσειρά της Πίνδου, οι μετακινούμενοι κατευθύνονταν στα πεδινά, ακολουθώντας τις ροές των ποταμών, «όπως πέφτουν τα νερά»…

α) Ο Δημήτριος Λουκόπουλος περιγράφει την κίνηση προς τα Δυτικά: «Βλέπεις τη δημοσιά την Αγραφιώτικη, το μεγάλο ντερβένι, που απ τα παλιά χρόνια περνάει στα Τριπόταμα, τραβάει Αι Βασίλη, Χούνη, Κορομηλιές Αι Βλάση, Φραγκόσκαλα κοντά στον Άσπρο, να γιομίζει από βλαχούρα. Μουλάρια με παράξενο φόρτωμα, βλάχισες με σαρμανίτσες με σακιά, με σέϊα φορτωμένες. Κότες, γάτες; Πανωσάμαρα ή πανώφορτα δεμένες. Γουρούνια μικρά μεγάλα σέρνοντας απ το σκοινί, σκυλιά μούρκα μαύρα, άσπρα ν ακολουθάνε. Παραμπροστά τα πρόβατα με τον τσοπάνη, παραπίσω τα φορτιά με τα γυναικόπαιδα».

«Μια ζωή, ολάκερο σκοινί ζωής βλάχικης τεντωμένο απ’ τ’ Άγραφα πάνω ως τα ριζοβούνια του Βραχωριού κάτω κι ως πέρα το Ξηρόμερο και της Λεπενούς τον κάμπο. Να η εικόνα στο κατέβασμα. Και για να την μεγαλώσεις τράβα την και στον άλλο το δρόμο, που χωρίζοντας απ’ το μεγάλο ντερβένι, περνάει τη Μαγούλα της Τατάρνας – το μεγάλο γιοφύρι από τον καιρό του Αλή Πασά – ανεβαίνει στους Χαλκιόπουλους, πίσω απ την Καλάνα και πέφτει Καρβασαρά (Αμφιλοχία) και Βόνιτσα πέρα.

Τέντωσέ την και από την άλλη μεριά και βλέπεις το μεγάλο ντερβένι που περνάει τον Αγραφιώτη, ανεβαίνει στο Κεράσοβο (Κερασοχώρι), διαβαίνει της Μέγδοβας το γεφύρι, ανηφορίζει το Βελούχι, πέφτει στο Καρπενήσι και παίρνει το μεγαλόδρομο για τη Λαμία. Και τότε θα καταλάβεις τι πάει να ειπεί κατέβασμα των βλάχων στα χειμαδιά.»7

β) Ο Γιάννης Μποτός, στο βιβλίο του οι Σαρακατσιαναίοι, έχει γράψει αναλυτικά για την στράτα, απ τα ανατολικά (Μαγνησία) στα βόρεια των Αγράφων: (Καρυά Μεγ. Βραγκιανών – Νταουτζιά Αλμυρού), δηλαδή στη Μαγνησία μέσω του νομού Καρδίτσας.

γ) Απ τα νότια στα βόρεια, έχουμε τη στράτα των νομάδων Σαρακατσαναίων Αγραφιωτών, απ τα πεδινά της Βοιωτίας (Κωπαϊδα), στα θερινά βοσκοτόπια της Νιάλας Ευρυτανίας.

Αυτή η διαδρομή κατατάσσεται στις στράτες μεσαίας απόστασης και την έχουν αποτυπώσει πάνω σε χάρτη, οι: Elli Muller1937, Βακαλόπουλος Απόστολος, Αγγελική Χατζημιχάλη, Ψυχογιός Δημ. – Γεωργία Παπαπέτρου, Αγραφιώτης Γεώργιος.

Παλαιότερα, η «στράτα» αυτή γίνονταν με τα πόδια και η «κλασσική διαδρομή» διέρχονταν από τα σημεία: Κωπαϊδα, Ορχομενός, χ. Τσαμάλι, μονή Αγίου Νικολάου Καμπιά, χ. Δραχμάνι, τοποθεσία Σιδηρόπορτο, τοποθεσία Βασιλικά, χ. Εργίνι, τοποθεσία Παταριά, Θερμοπύλες, χ. Κουτσέκι, Λαμία, τοποθεσία Ταράτσα, τοποθεσία Δερβενάκια, τοποθεσία Δασιά δένδρα, Πέντε Βρύσες, Κτήμα Βελέντζα, χ. Κορομηλιά, χ. Νεζερός, χ. Δερελή, χ. Καϊτσα, τοποθεσία Ανάθεμα, χ.Τσαμάσι, χ. Χαλαμπρέζι, τοποθεσία Άγιος Νικόλαος Κέδρου, χ. Σέκλιζα, τοποθεσία Μαυρόγια, χ. Καστανιά, διάσελο Κρανιάς, Κουτσοπαπούλο, Ανθηρό, τοποθεσία Δρυάδες, διάσελο Σταυρός, χ. Σάϊκα, Άσπρος ποταμός, Νιάλες Αγράφων.

Η στράτα, από τον κάμπο της Κωπαϊδας, υψ. 100 μ. μέχρι τα βοσκοτόπια της Νιάλας Ευρυτανίας, στα 1.500 περίπου μέτρα, μια απόσταση, περίπου διακοσίων χιλιομέτρων, ενώνοντας τέσσερις νομούς (Βοιωτίας, Φθιώτιδας, Καρδίτσας, Ευρυτανίας) κρατούσε πλέον του ενός μηνός. Στις μέρες η διαδρομή αυτή πραγματώνεται με τα φορτηγά αυτοκίνητα, σε 0600ω.

Συμπερασματικά

Μελετώντας τον τρόπο ζωής των Σαρακατσαναίων, κινήθηκα γύρω απ τη στράτα των Σαρακατσαναίων Αγραφιωτών. Την απεικόνισα σχηματικά ως παραλληλόγραμμο τετράπλευρo: Η ζωή στα χειμαδιά (μεγάλης χρονικής διάρκειας), ανεβαίνοντας τη στράτα για τα θερινά βοσκοτόπια (μικρής διάρκειας), η ζωή στα ψηλώματα (μεγάλης χρονικής διάρκειας), κατεβαίνοντας τη στράτα για τα χειμαδιά (μικρής διάρκειας), που χαρακτηρίζει τον κυκλικό τρόπο ζωής τους.

Στα πολιτισμικά στοιχεία της ζωής των Σαρακατσαναίων διέκρινα τρεις κυρίαρχες μορφές: α) Τη βεργόπλεκτη τουρλωτή καλύβα των χειμαδιών, β) την τσατούρα, την γιδομαλλίσια τέντα για το ταξίδι και γ) το πετρόστητο κονάκι των ψηλωμάτων στον κύκλο ζωής της στράτας.

Ολόκληρη τη στράτα, τη διαδρομή, την «χώρεσα» σε τέσσερα κύρια μορφολογικά και μεταφορικά συστατικά της: α) την πηγή, β) το εικονοστάσι, γ) το γεφύρι και δ) τον οικισμό, που σχηματίζουν πάλι ένα τετράγωνο.

Αυτός ο τρόπος ζωής, η γραμμική απεικόνιση του τετράπλευρου παραλληλόγραμμου, που πατάει γερά στη γη, και εδράζεται στέρεα, άρα αντέχει στον χρόνο, αποτυπώνεται σε τρεις λέξεις: Βουνά – στράτα – χειμαδιά. Προσπαθώντας να κατανοήσω το πολιτιστικό ίχνος αυτής της κίνησης κατέληξα σε τρεις έννοιες: προφορικότητα, κινητικότητα και πολιτισμικότητα.

Πιο συγκεκριμένα, για τις τρεις αυτές έννοιες: Η προφορικότητα είναι γνώρισμα των αγροτικών κοινωνιών. Στην έρευνα της στράτας, οι Σαρακατσαναίοι μας κατέθεσαν μαρτυρίες και αυτοβιογραφικές πληροφορίες, και ανέδειξαν τον πλούτο της Σαρακατσάνικης κοινωνίας.

Η κινητικότητα, χαρακτηρίζει τους Σαρακατσαναίους, καθώς μετακινούνται σε κυκλική τροχιά στον χώρο και τον χρόνο, διαδρομή που ακολούθησα και ο ίδιος για να μπω στον κύκλο της ζωής τους.

Τέλος, την πολιτισμικότητα, τη μετέφρασα ως το αποτύπωμα, το ίχνος της συνειδητής κίνησης των Σαρακατσαναίων, μέσα από τα υλικά και άυλα πολιτισμικά τεκμήριά τους.

Ο δρόμος, το ταξίδι, η κυκλική γραμμή της στράτας τα έχει όλα, τετράγωνα και τρίγωνα. Τα περιλαμβάνει όλα, τα ονοματίζει και τα ερμηνεύει.

Ο τρόπος ζωής των Σαρακατσαναίων – που είναι σημαδεμένη πάνω τους από τα ταξίδια – είναι από μόνη της μια περιπετειώδης αφήγηση, σαν αυτή που μου είπε ο Φώτης Ζυγογιάννης, απ το Στροβίκι Κωπαϊδας: «η στράτα πέρα από την κυριολεκτική έννοια της λέξης,  για τους Σαρακατσαναίους ήταν κάτι περισσότερο. Ήταν ότι και η Ομηρική Ιθάκη για τον Οδυσσέα, με τη διαφορά ότι είχαν την τύχη να βιώνουν αυτό το ταξίδι κάθε χρόνο.

Ένα ταξίδι δύσκολο γεμάτο κακοτράχαλους δρόμους, στενά περάσματα, ορμητικούς ποταμούς, πολλές αγροζημιές που τους έφερναν αντιμέτωπους με το νόμο και με τους κατοίκους των περιοχών που περνούσαν.  Αλλά και ένα ταξίδι που ανυπομονούσαν να κάνουν για πολλούς λόγους. Η στράτα τους έδινε τη δυνατότητα  να δείξουν το βιός τους, να συγκρίνουν τα καλοχειμασμένα κοπάδια από τα κακοχειμασμένα, να γίνουν νυφοδιαλέγματα, γάμοι που στήνονταν επιτόπου μέσα στις τσιατούρες. Στη στράτα γεννήθηκαν πολλά σαρακατσανόπουλα αλλά και πέθαναν και αρκετοί». Ο ίδιος συμπλήρωσε, ότι: «αυτό που συνειδητοποίησα μετά από αφηγήσεις και προσωπικά βιώματα που είχα ήταν ότι, αυτοί οι άνθρωποι που εξαναγκάστηκαν τη δεκαετία του 1950 και του 1960 να εγκαταλείψουν το νομαδικό βίο ποτέ δεν ένιωσαν άνετα στον κάμπο και πάντα αναζητούσαν αυτή τη ΣΤΡΑΤΑ».